جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
249
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
بعد از تصرف قهرى و فرمانبردارى آن نسبت به شاه ، باز در زير پردهء آرامش سطحى طوفان خطيرى وجود داشته است بطورى كه هرروز امكان انفجارى تازه در ميان بوده و به اين مناسبت آقاى ايستويك در سال 1869 نوشته است : « وضع عادى در خراسان جنگ و ستيز است . قتل و غارت جزئى و راهزنى و آشوب پيوسته در آنجا جارى و سارى است و كار اعدام پنج يا ده يا بيست نفر دزد و راهزن همواره جريان دارد و جنگهاى سواره و محاصره دژ - ها يا شهرها هرساله و زدوخوردهاى بزرگ هر پنج تا ده سال پيش مىآيد . در واقع تا ده پانزده سال قبل هنوز امكان نداشت كه خراسان را از لحاظ احساسات و يا عنوان كاملا در رديف ديگر نقاط قلمرو شاه محسوب نمود . پادشاه فعلى هرگونه عيبى كه داشته باشد باز بىچونوچرا وضع وارفته ، ولى همواره مرتبط سرزمين خود را استحكام بخشيده است و امكان اين لاف زدن براى او هست كه بيشتر از افراد ديگر خاندان خود در اين ايالت قدرت و نفوذ دارد و به همان اندازه تهران در مشهد نيز صاحب قدرت و اختيار است . » عايدات - در دورهء پادشاهى فتحعلى شاه در حدود پنجاه سال پيشدرآمد سالانهء خراسان 000 ، 200 تومان نقد و 50 هزار خروار غله بود و در سال 1875 000 ، 340 تومان نقد و 45000 هزار خروار غله داشت ( دو سوم گندم و يك سوم جو ) و 13600 خروار كاه « 1 » ارقامى كه با وجود كاهش ارزش تومان نشان مىدهد كه ظرفيت توليدى اين ايالت رو به افزايش است و قدرت باجستانى دولت هم بيشتر شده و هم با مراقبت بيشترى انجام مىشود . تقسيمبندى غنائم - از اين جمع كل بر طبق تقسيمات جزء كه خيلى هم قابل توجه است و بعدا شرح آن خواهد آمد 200 ، 78 تومان نقد سهم شاه است ( 24914 ليره ) و همچنين معادل 9200 تومان ( 2629 ليره ) از كل محصول غله كه بالغ بر 27543 ليره از مجموع عايدات ايالت مىشود ، بقيه براى پرداخت جيرهء افراد قشون و مأموران كشورى و مستمرىها و غيره به مصرف مىرسد .
--> ( 1 ) - اين ارقام كموبيش معادل جدولى است كه از يك منبع مستقل بدست آمده است كه در همين فصل درج خواهد شد . مطابق اين جدول عايدات سالانهء خراسان به شرح ذيل است : 508268 تومان نقد و 60123 تن گندم و جو و 12424 خروار كاه و برنج .