جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
9
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
اكنون كه اين كار خطير را بر عهده گرفتهام از لحاظ رفع نقصان صلاحيت خويش كه بيش از ديگران خود به آن اعتراف دارم ، همچنين براى هموار ساختن مراحل خالى سير و سفرهاى خود به وسيلهء بررسى دقيق و يا پژوهش و تحقيق از راه خواندن كتابها يا مراجعه به رأى واجدين صلاحيت تا آنجا كه مقدور بوده است جهد وافى نمودهام . كتابهائى را كه به زبانهاى اروپائى راجع به ايران در عرض پانصد سال اخير نوشته شده است كه به 200 تا 300 جلد مىرسد شخصا يكايك آنها را خوانده و يا به هركدام مراجعه كردهام و از چندصد ارجاعى كه در اين دو مجلد به كتابهاى مزبور شده است به راستى مىتوانم گفت كه يكى نيست كه عطف و ارجاع صحيح نباشد به اين معنى كه نتيجهء مطالعهء شخصى خودم نباشد و از كتابهاى ديگر راجع به منابع موردنظر نقل شده باشد و اين كار به جاى آن بوده است كه مطالب دست دومى را از كتابهاى ديگر برگرفته باشم . به آن دسته از خوانندگانم كه شايد به اين طرز كار و تلاشم پوزخند بزنند با كلمات ولتر جواب مىدهم : « فراموش نكنيد كه چقدر كتاب خواندهام تا اينكه زحمت شما را در خواندن آنها كم كرده باشم و از اين بابت ممنون باشيد » و به آن كسانى كه اظهار تعجب نمايند خاطر نشان مىسازم كه جز اين كار ، امكان نداشته است كه صحت و سقم آنچه را كه مسافران يا نويسندگان سابق گفته يا كردهاند ارزيابى كنم و بخصوص بازنمايم كه ايشان چه چيزهائى را نگفته و نكردهاند و نه ياراى آن را مىداشتم كه نقايصى را در تاريخ كه مورد توجه آنها واقع نشده بوده است بر طرف كنم همان نقايصى كه مورخ معمولى كه توجهش به تأثيرات مهم است طبعا در مدنظر نمىآورد و نه اين شرح و تصويرى كه مىخواهم عرضه كنم وحدت منظورى را كه در اين كتاب خواستارش بودهام حاصل مىكرده است . با آنكه غايت اصلى اين تأليف را مىتوان سياسى محسوب داشت مقادير عمدهاى مطالب تاريخى در صفحات آن مندرج است چون خواه من شرح وقايع گذشتهء