جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )

167

ايران وقضيهء ايران ( فارسي )

تمام شيشه‌آلات و ظروف و آهن‌آلات بازار مال روسيه بود و همچنين قند و مىگفتند كه قسمت عمدهء چاى از بندر عباس و مشهد از هندوستان وارد مىشود و مقدارى هم از روسيه . در واقع منافع سياسى و تجارتى روس در قوچان نيك محفوظ است چون روسها در آنجا نمايندهء مواجب‌بگير دارند . تجارت صادراتى قوچان كه پوست و پنبه است در دست ارامنه است كه بواسطهء مهارت تجارتى ايشان بيشتر امور تجارتى در دست آنهاست . مجاورت قوچان به عشق‌آباد و ارتباط امن و آسان بين اين دو محل كافى است كه برترى روس را تأمين كند . شهر با يك رشته تلگراف كه ايرانى است از يك طرف با مشهد و از طرف ديگر با بجنورد كه در جلگهء اترك سى ميل دور تر واقع است و از آنجا هم با خطوط تلگرافى روسيه در قزل اروات مرتبط است . قوچان يك سرويس هفتگى پست روسى از عشق‌آباد دارد كه سواركاران تركمن از راه قوچان به مشهد مىرسانند . اميرنشين قوچان - پيش از آنكه قوچان را ترك كنم جا دارد شرحى اجمالى نيز راجع به اين ناحيه و حكومتى كه قوچان مركز آن است بيان كنم . قوچان كه محدود است از طرف شمال غربى به بجنورد تا رادكان كه سر راه مشهد و در حدود شصت ميل است امتداد مىيابد و عرض آن از شمال به جنوب قدرى از طولش كمتر است و نيمى از مساحتش كوهستانى و يا ارتفاعاتى است كه من از مرز شمالى تا جلگهء قوچان سير كردم و عرض آن بطور متوسط 15 ميل است كه بدون هيچگونه بريدگى طبيعى تا مشهد ادامه دارد . كوهستان شاه جهان كه از طرف جنوب به شهر قوچان مىرسد و در عقب شهر كه 3800 پا از سطح درياست قله‌اى دارد كه ده هزار پا ارتفاع آن است . در سراسر شمال ايران محل حاصلخيزتر و پرآب‌تر از جلگه قوچان نيست و با آبيارى درست هر دانه صد دانه بار مىدهد ، از لحاظ غلات هم مىتوان آن را انبار گندم خراسان ناميد . اسكوبلف خوب مىدانست كه به چه دليل گرودكف را براى تهيهء عليق اسب و شتر نزد شجاع الدوله مىفرستد . روسهاى امروزى هم از روى بصيرت كامل