است دربارهء خطى از آجى - كابول در مسير باطوم - بادكوبه به آستارا در سرحد ايران . حقيقت امر كه تمام اين پروژه‌هاى گوناگون در عين‌حال مورد توجه‌اند دليل بر اينست كه روسيه عاقلانه اهميت سرشارى براى اصلاح رشته‌هاى ارتباطى مستقيم بين روسيه اروپائى و خطهء خزر قائل است چون هرگونه عمليات نظامى كه در جناح شرقى بحر خزر پيش آيد از لحاظ تقويت و تأمين لوازم آن بايد تقريبا به نحو تمام و كمال به حفاظت ارتباط خود با غرب متكى باشد . وضع اخلاقى مردم در حوزهء ماوراء بحر خزر - هنگاميكه در ماوراى درياى خزر سير مينمودم اين شرح مختصر را براى درج در روزنامهء تايمز قلمى ساختم : « گوشهايم برحسب معمول از داستان تحريكات و افتضاحات پر است . بدمستى ، قماربازى و مفاسد ديگرى كه مقامات ما از آن آسوده‌اند ميگويند در جرگه‌هاى نظامى روس در ماوراء بحر خزر سخت شايع است و اين روايات نيز آنقدر در همه جا و پيوسته شايع است كه نبايستى عارى از حقيقت باشد . جوانانى كه در روسيهء اروپائى مرتكب كارهاى زشت و يا از راه قمار پريشان روزگار شده باشند و يا به اعمال ناروا اعتياد يافته باشند به تأديب‌خانه‌هاى موقتى آسياى مركزى تبعيد ميشوند و به نظر ميرسد كه روسها از اين حقيقت غافل‌اند كه زندگانى نكبت‌بار يك‌نواخت آن حدود سبب ترك آن كارهاى خلاف نميشود ، بلكه مايهء تجديد و تكرار آن خواهد شد . ازاين‌رو هر ايستگاه راه‌آهن در آسياى مركزى كانون فساد و رسوائى است و هر آدم سرشناسى عده‌اى بدخواه دارد كه در از بين بردنش از هيچ كارى دريغ نخواهد شد . صورت ظاهر آراسته‌اى حاجب عدم رضايت و زشتخوئى و حركات عنيفى است كه مقدارى از آن را كه ناشى از هواى خطرناك آن نواحى و وضع زندگى سخت نفرت‌انگيز است ميتوان بخشيد ، ولى حرف در اينجاست كه آيا دولتى كه به اين صورت در آسياى مركزى اسم و رسم دارد اعتبار اخلاقىاش در تعالى است و يا اگر روزى نيروهاى آن بر ضد دشمن خارجى به كار افتد در اثر چنين وضع و حال ناهنجار طولانى دوچار سستى و فتور نخواهد گرديد . »