يكى از سفارتخانه‌هاى بريتانيا را باتهام بىاساسى به ادارهء پليس بردند و من بارها شنيدم كه اين بدرفتاريها جوابى به تعريف‌هاى بىاندازه اعتمادآميز من در باب اوضاع و سياست روس در آسياى مركزى بوده است « 1 » . توسعهء خطآهن ماوراء بحر خزر - من از توسعهء راه‌آهن ملاقره - كراسنودسك كه به تصويب دولت هم رسيده است صحبت داشته‌ام . خط پيشنهادى فرعى از چهارجوى به قرقى در امتداد ساحل يسار آمودريا كه در دورهء قرين ترس و هراس جنگ افغانستان در بهار 1889 خيلى راجع به آن صحبت شده بوده است ، اينك از انظار افتاده و شايد هم ديگر مطرح نشود مگر آنكه موجباتى پيش آيد . از جهت ديگر كار توسعه دادن انتهاى كنونى خطآهن به صورت بارزى درآمده است و ژنرال انن‌كف اظهار اميدوارى ميكرد كه بتواند اجراى اين نقشه را از ماه مه 1890 آغاز كند « 2 » بعد نيز معلوم شد كه تزار پيشنهاد كميسيونى را كه براى رسيدگى اين كار مأمور شده بود تصويب نمود و دربارهء ايجاد راه‌آهن سراسرى سيبرى رضايت خود را اعلام داشت . انتهاى اين خط در ساحل اقيانوس آرام در ولادىوستك و طول

--> ( 1 ) - ميل دارم به اين مناسبت در اينجا يادآورى كنم كه براى نويسندگان انگليسى موجبات بسيار هست كه نسبت به روسيه در آن‌گونه امورى كه دو ملت بر سبيل اتفاق رقيب سياسى هستند با رعايت انصاف و جوانمردى رفتار كنند . بعد از انتشار كتاب قبلى خود كه در آن نيتم اين بود كه نسبت به روسها در آسياى مركزى با نظر عدالت و انصاف سخن گفته باشم و گمان هم مىكنم كه به اين نيت عمل شده باشد ، ولى تنها اظهار اطلاعى كه از وجود اين كتاب از ناحيهء روسها ديدم مقاله‌اى سراسر طنز و كنايه از قلم بهترين نويسندهء روسى در مطبوعات انگليسى بود كه در آن هر عبارتى از كتاب مرا كه حاكى از تعريف و ستايش روسها نبود سانسور آن مملكت بد جلوه داد و در يك روزنامهء درجه - اول روسى اين اظهارنظر هم شده است كه اگر يك نفر انگليسى نسبت به مزاياى روس‌ها در آسياى مركزى اينطور اظهار عقيده كند روسها چه اندازه بىفكر بايد باشند كه از ساده‌لوحى ما استفادهء بيشترى ننمايند . ( 2 ) - سروان ييت كه آخرين مسافر انگليسى خطآهن ماوراء بحر خزر است ( اكتبر 1890 ) براى من تعريف مىكرد كه صحبت از اين اقدام در ميان است كه خط را از سمرقند به خوقند ادامه دهند تا از خرج پل‌سازى بر جيحون اجتناب شده باشد .