كه دوبار از اين حدود عبور كرده است و اطلاعات اين فصل مكمل مطالبى است كه در كتاب مزبور مندرج است . اين فصل با داستانى كه « ايران و قضيهء ايران » نام دارد البته بىارتباط نيست ، زيرا كه تقريبا 300 ميل از راه‌آهن حوزهء كار ژنرال انن‌كف در موازات و از نزديك مرزهاى ايران ميگذرد و اين موضوع تاكنون اهميت فراوان از جهت تأثير و نفوذ بر سياست و تجارت ايالت عمدهء ايران يعنى خراسان داشته است و احتمال هست كه اهميت بيشترى هم احراز كند و از تنها ناحيه‌اى كه به سبب سوق الجيشى امكان صدمه‌اى نسبت به اين خطآهن وجود دارد همانا حمله‌ايست كه از كوهستانات سرحدى ايران كه در جنوب آن خط واقع است پيش آيد . پاره‌اى از اين مطالب محتاج توضيحات بيشترى است كه در فصول آينده بيان خواهد شد . ارتباط دريائى در بحر خزر - در حال‌حاضر اوزون‌آدا نه فقط دو سرويس كشتىرانى هفتگى دارد يكى متعلق به كمپانى قفقاز و ديگرى شركت مركورى كه از بادكوبه شروع مىشود بلكه سرويس كشتيهاى ديگر از همين بندر و كشتى ديگرى نيز هر هفته از حاجى ترخان ( استراخان ) هست كه در سال 1889 شروع شده است « 1 » بنابراين جاده‌اى از طريق تزارستان و حاجى ترخان فعلا كوتاه‌ترين و متناسب‌ترين راه از انگلستان به آسياى مركزى است و حتى اگر وسيلهء مستقيمى هم از حاجى ترخان به اوزون‌آدا نباشد سرويس مستقيمى كه از كرانه غربى درياى خزر به سمت جنوب مىآيد به بادكوبه و از آنجا نيز جلوتر مىرود ، مسافر ماوراء بحر خزر را با همان سرعتى كه در خطوط ماوراء قفقاز ميسر است به مقصد خواهد رسانيد . زمستان سال بعد شنيدم كه قرار است كشتى همه روزه بين بادكوبه و آنجا

--> ( 1 ) - علاوه‌بر كمپانىهاى قفقاز و مركورى كه با كشتىهاى متعلق به خود بين بنادر روس در سواحل بحر خزر و اوزون‌آدا رفت‌وآمد دارند كمپانىهاى ذيل را نيز مىتوان نام برد . شركت كشتىرانى لبد ، شركت بحر خزر و دروجنا و شركت كشتىرانى ماسيس و شركت برادران كامنسكى و كمپانى كوسيس .