دروازه‌هاى تبريز به روى آريستوف باز شد و آخرين اميد وليعهد مبدل به يأس گرديد . زيرا با تصرف تبريز خط ارتباط اردوى او با مركز سوق الجيشى داخلى به كلى قطع شد و پاسكويچ نيز از ارس گذشت و به تبريز رسيد و چون هنوز فتحعلى شاه را در قبول شرايط صلح جديد مردد مىدانست ، امر به پيشروى سپاه داد و قسمتى از سپاه روس تا دهخوارقان پيش رفتند در آنجا عباس ميرزا كه خوى و سلماس را نيز از دست داده بود به اردوى پاسكيويچ رسيد . عهدنامه‌ى تركمانچاى 1243 هجرى قمرى ( 1828 ميلادى ) شرايطى كه پاسكويچ براى عقد مصالحه‌ى جديد پيشنهاد مىكرد بسيار سنگين و از آن جمله پرداخت 000 / 000 / 5 تومان غرامت جنگ بود . سفير انگليس در تهران ، مك‌دونالد « 1 » كه بيش از فتحعلى شاه از پيشرفت سپاه روس به هراس افتاده بود ، شاه را به خطرات واقعى آن تهديد نظامى آگاه نمود و آنقدر در عقايد خود پافشارى كرد كه شاه را به قبول شرايط صلح و تعيين نماينده براى عقد پيمان جديد واداشت . فتحعلى شاه 0000 / 000 / 4 تومان پول به همراهى منوچهر خان به تبريز فرستاد و به وساطت سفير انگليس مجلسى در قريه تركمانچاى « 2 » كه قرارگاه اردوى پاسكيويچ بود ، مركب از سردار مزبور و عباس ميرزا و ميرزا ابو القاسم قائم‌مقام و آصف الدوله و حاجى ميرزا ابو الحسن خان شيرازى تشكيل گرديد و عهدنامه‌اى در 16 فصل و يك قرارداد تجارى الحاقى در 9 فصل نوشته شد و در تاريخ 5 شعبان 1243 هجرى قمرى مطابق با 10 فوريه سال 1828 ميلادى به امضاى نمايندگان ايران و روسيه رسيد . روسيه تزارى در اين عهدنامه نيات و مقاصد استعمارى خود را بىپرده نشان داد و منافعى عايد آن دولت شد كه در هيچ‌يك از جنگ‌هاى اروپا نتوانسته بود نظير آن را به دست آورد . علاوه بر آنچه به موجب عهدنامه‌ى گلستان از ناحيه‌ى قفقازيه دارا شده بود ، ايروان و نخجوان و بخشى از دشت مغان را مالك شد و مجراى رود ارس سرحد دو دولت گرديد ، اتباع آن دولت در ايران از تابعيت نسبت به قوانين حقوقى و جزايى ايران معاف شدند « 3 » ، كشتىرانى در درياى خزر به آن دولت انحصار يافت ، توپ و تفنگ و مهمات جنگى و قلاع نظامى ايران را در

--> ( 1 ) - Sir John Macdonald ( 2 ) - دهكده واقع بر سر راه ميانه به تبريز . ( 3 ) - كاپيتولاسيون Capitulation قضايى يا حق قضاوت كنسول كه اعطاى آن به يك كشور بيگانه نشانه‌ى يك نوع تحت الحمايگى نسبت به آن كشور است .