على اصغر شميم

75

ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )

كنند خوددارى نمايد . 4 - دادن كمك از نيروى دريايى خود در خليج‌فارس به ايران - موقعى كه ايران بدان احتياج داشته باشد - مشروط بر آنكه اين كمك از لحاظ عمل براى آن دولت مقدور باشد . 5 - اگر دولت ثالثى به خاك ايران تعرض كند ، حتى المقدور از كمك و مساعدت به ايران خوددارى نكند . اين عهدنامه مثل عهدنامه فين كن اشتاين از حيث تنظيم مواد و تأمين منافع و درجه وضوح و قوت تعهدات طرفين متناسب نبود . تعهدات ايران صريح و قطعى و قابل اجرا و موافق با نيات و مصالح سياسى و منافع استعمارى دولت انگليس بود ولى تعهدات آن دولت در قبال ايران فقط پيش‌آمدهاى احتمالى را دربرداشت و نيز دولت انگليس مىتوانست بنا به مصلحت خود و بهانه‌ى اين‌كه وجوه پرداخت شده صرف هزينه سپاه نشده است از تأديه اقساط ديگر خوددارى كند . بىثباتى انگلستان در تعهدات خود - آن هم تعهدات ناقص - اندكى بعد از آن تاريخ ظاهر شد . انگلستان در جنگ‌هاى دوره دوم ايران و روس از كمك به ايران خوددارى و حكميت و نمايندگى سفير خود را در عقد پيمان صلح بين ايران و روسيه به ضرر ايران بر فتحعلى شاه تحميل كرد و به شرحى كه خواهد آمد - بر خلاف تعهدى كه راجع به بىطرفى در امور افغانستان نموده بود با تهديد نظامى دربار قاجار را از توجه به امور هرات و قندهار بازداشت و اين قسمت از تعهدات خود را كه تا حدى روشن و قطعى بود ، عملا لغو كرد و نيز - به شرحى كه خواهد آمد - هنگامى كه فتحعلى شاه براى پرداخت غرامت جنگ به دولت روسيه احتياج به پول داشت دولت انگليس با پرداخت 000 / 200 تومان شاه ايران را به قبول لغو ماده پنجم تعهدات خود ، مبنى بر كمك نظامى به ايران هنگامى كه مورد حمله دولت ثالثى قرار گيرد وادار نمود .