على اصغر شميم
592
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
سپهدار ، اولين نخستن وزير دورهى مشروطه ، به سپهدار ملقب شده بود ، به نخستوزير برگزيد و او در اوايل ربيع الاول 1339 قمرى ( آذرماه 1299 شمسى ) به رياست دولت برگزيده شد ولى سه ماه بعد از كار كناره گرفت و بار ديگر به اصرار احمد شاه ، رياست دولت را پذيرفت و روز هفتم جمادى الثانى 1339 ( پنج روز پيش از كودتاى سوم اسفند ) كابينهى خود را با هفت وزير به شاه معرفى كرد « 1 » . بنابر نوشتههاى شادروان ملك الشعراى بهار در كتاب « تاريخ احزاب سياسى » كابينههاى مشير الدوله و سپهدار هردو از كابينههاى به اصطلاح محلل بودهاند و مقدمات كودتاى سوم حوت ( اسفند ) كه مىبايستى به دست رضا خان ميرپنجه صورت پذيرد ، از ماهها پيش در محافل سياسى داخلى و دستگاه ارتباطى بريتانيا با مقامات ايرانى در داخل و خارج كشور فراهم شده بود . آنچه در اين مورد بايد گفته شود ، اين است كه كابينهى متزلزل سپهدار رشتى نه تنها نتوانست دنبالهى اقدامات مشير الدوله را بگيرد ، بلكه در ميان اوضاع وخيم و تشنجات سياسى كشور ، در حفظ خود نيز درمانده بود . كودتاى سوم حوت ( اسفند ) سال 1299 پيش از آنكه به ذكر مقدمات كودتا و جريان آن واقعهى مهم تاريخى بپردازيم ، لازم مىدانيم قسمتى از نوشتههاى محمد رضا پهلوى را از كتاب « رضا شاه كبير » در اينجا نقل كنيم : « در طول زمان ، حوادث انسان را براى يك تصميم كلى مهيا مىسازد و هنگامى كه زمينه مهيا شد ، آنوقت يك اتفاق يا يك سلسله حوادث ، كار جرقهاى را مىكند كه به انبار باروت بيفتد . نبرد قواى قزاق با متجاسرين در پاييز 1299 و شكستى كه بر اثر خيانت افسران خارجى نصيب قزاقها شد ، عقبنشينى دردناك و رنجآورى كه قزاقها و افسران آنها تا منجيل و بعدها تا قزوين متحمل شدند ، اتفاقى بود كه پدرم را وادار به گرفتن تصميم قطعى نمود . شك نيست كه روزهاى قبل از كودتا ، يكى از مهمترين مسائلى كه فكر او را به خود مشغول مىداشت ، همين مسئلهى شكست بود » . اين حقيقت تلخ را نمىتوان پوشيده داشت كه هيئت حاكمهى دورهى مشروطه نيز از همان جنس و قماش هيئتهاى حاكمهى دوران استبداد و مردمى خودخواه و سودجو و يا لااقل افرادى
--> ( 1 ) - سپهدار اعظم نخستوزير و وزير داخله ، حاج محتشم السلطنه وزير خارجه ، سالار لشكر وزير عدليه ، سردار معتمد وزير پست و تلگراف ، امين الملك وزير معارف و اوقاف ، نصر الملك وزير تجارت و فوايد عامه ، امير نظام وزير جنگ ، ميرزا عيسى خان كفيل وزارت ماليه .