مردم با واحدهاى روسى وارد نبرد و زدوخورد مىشدند « 1 » . 4 - فعاليت مستمر آلمان‌ها در ايران براى جلب دوستى و همكارى ملت ايران روزبه‌روز بيشتر مىشد ، به‌طورى كه در سال 1915 ميلادى ( 1324 قمرى ) و سال بعد از آن بعضى از جاسوسان زبردست آلمان كه نيدرماير « 2 » و واسموس مشهورترين آنان هستند ، توانستند دسته‌هاى نيرومندى از مردم را مسلح و مجهز كنند و به يارى سپاه عثمانى كه در محور - بغداد قزوين و محور باختران - ساوجبلاغ با نيروهاى روسيه‌ى تزارى در حال نبرد بود ، بفرستند . مهاجرت و احزاب فعاليت آلمان‌ها در ايران و بعضى از سران حزب دموكرات مانند تقىزاده در برلين و ديگران در استانبول و فشار روس‌ها و نابسامانى كارها و بىحالى مجلس سوم ، نهضتى در ميان سران احزاب و آزاديخواهان براى تشكيل يك جبهه متحد عليه متفقين ، به‌ويژه روسيه‌ى تزارى پديد آورده و از تابستان سال 1333 قمرى اين فعاليت‌ها به تدريج با سياست دولت هماهنگى يافته و فرماندهان و رؤساى ژاندارمرى نيز با آن همداستان شده بودند . در نتيجه‌ى اين فعاليت‌ها در اواخر ذىحجه سال 1333 ( آبان‌ماه 1294 شمسى ) نيروهاى روسيه قزوين را تصرف و درصدد تدارك مقدمات براى تصرف پايتخت برآمده ، اندكى بعد به سمت تهران حركت كردند . مستوفى الممالك نخست‌وزير وقت به وسيله‌ى ملك الشعراء بهار و

--> ( 1 ) - يكى از معمرين همدان روايت مىكرد كه در شب يازدهم ماه محرم سال پرآشوب 1334 يا 35 هجرى قمرى ( نوامبر 1915 يا 1916 ميلادى ) كه يكى از واحدهاى سپاه روسيه‌ى تزارى در آن شهر استقرار يافته و در تپه‌ى مرتفعى به نام مصلى در كنار شهر موضع گرفته بود ، دسته‌اى از ژاندارم‌ها و همراهان آنان در حالىكه به سنت عزاداران لباس سياه و سر خود را با دستمال سياه بسته و عباى سياهى بر دوش داشتند در دسته‌هاى ده دوازده نفرى در كوچه‌هاى شهر راه افتادند و به مساجد سر راه رفتند و به تدريج از محلات مختلف شهر خود را به پاى تپه‌ى مصلى رسانيدند و ناگهان دو ساعت بعد از نيمه‌شب حمله به قرارگاه و سنگرهاى روس‌ها را آغاز كردند و قبل از سپيده‌دم واحد روسى را از جا كنده توپخانه و مهمات آن را تصاحب و عده‌ى زيادى از افراد آن واحد را اسير كردند . دو روز بعد از آن واقعه نيروهاى عثمانى كه در محور باختران همدان در حال پيشروى بودند ، به همدان رسيدند و مردم با آغوش باز از آنان استقبال كردند . همين شخص مىگفت كه هنگام شكست عثمانىها از روسيه ، افراد پادگان عثمانى در همدان را مردم آن شهر در خانه‌هاى خود پنهان ساختند و بدين ترتيب از اسارت آنان به دست روس‌ها جلوگيرى كردند . ( 2 ) - Nidemayer