پرداخته شود ، مشروط بر آن‌كه هرگز به ايران باز نگردد . موضوع روابط دولت جديد با روسيه و انگليس و ساير ممالكى كه با ايران مناسبات سياسى داشتند ، در آن قسمت كه مربوط به روس و انگليس بود ، عنوان شد و احتياجى به تكرار و تشريح ندارد ؛ زيرا گفتيم كه آن دو دولت حتى در مناسبات بين رژيم جديد و شاه مخلوع مداخله كردند و روسيه به استناد قرارداد 1907 قسمتى از ايالات شمال و شمال غربى را اشغال نموده بود و سربازان روسى هر روز در تبريز ، خوى و شهرهاى ديگر آذربايجان در خيابان‌ها و كوچه رژه مىرفتند و سرود مىخواندند و به مال مردم دست‌اندازى مىكردند و آذوقه‌ى مردم زحمتكش روستاها را به تاراج مىبردند و آزاديخواهان از ترس آن‌كه درگير شدن با سربازان روسى به زيان مشروطه‌ى جوان كشور تمام شود ، آن‌همه بيدادگرى را تحمل مىكردند . اما بريتانيا ، چنان‌كه گويى نبض كار را در دست داشته باشد ، در تمام مراحل قدم‌به‌قدم مراقب روسيه‌ى تزارى و دولت جديد ايران بود و « كتاب آبى » نشريه‌ى رسمى وزارت خارجه‌ى انگليس ، شاهدى بر اين مدعاست . مجلس دوم و احزاب پس از فتح تهران ، طبق طرحى كه انجمن ايالتى آذربايجان به وكالت از طرف كليه‌ى انجمن‌هاى ايالتى و ولايتى ايران قبلا يعنى در جمادى الثانى 1327 تهيه كرده بود ، انتخابات در اكثر شهرستان‌ها به صورت مستقيم و دو دوره آغاز شد و چون نمايندگان تهران برگزيده شدند ، دومين دوره‌ى اجلاسيه مجلس شوراى ملى روز اول ذيقعده 1327 قمرى ( 24 آبان‌ماه 1288 شمسى ) در ميان تظاهرات پرشور مردم و در حالىكه پايتخت غرق در آيين‌بندى و چراغانى و جشن و سرور بود ، افتتاح شد و از سراسر جهان تلگرافات تبريك به مجلس و دولت رسيد و نمايندگان ساير ولايات نيز به تدريج انتخاب و عازم تهران شدند . مجلس دوم از روز هفتم ذيقعده رسما شروع به كار كرد و همان روز مستشار الدوله به رياست مجلس انتخاب گرديد . يكى از مفيدترين اقدامات مجلس اين بود كه طى يك جلسه‌ى پر شور از همت و فداكارى و جانفشانى مردان آزاد دلير قدردانى كرد و تقىزاده طى نطق مبسوط خود از شهداى راه آزادى نام برد « 1 » . و حاجى سيد نصر اللّه تقوى از كوشش‌ها و ايستادگى علماى نجف در راه آزادى ايران و فعاليت و مردانگى طباطبايى و بهبهانى سخن راند و

--> ( 1 ) - كسروى مىنويسد كه : تقىزاده تعداد شهداى آذربايجان را هزار نفر ذكر كرد ، در صورتى بيش از دو هزار نفر در تبريز كشته شده بودند .