على اصغر شميم
493
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
ظل السلطان ( گويا از خانههاى بانو عظمى مىبوده ) تيرانداز زبردستى با تفنگ ماوزر پيدا شد و توپچيان يكى پس از ديگرى مىافتادند . ميرپنجه ، فرماندهى توپخانه ، پهلوى سرهنگ لياخوف به سختى زخمى گرديد . پس از برگردانيدن توپ به اين خانه و گلولهبارانىها با تفنگ به آنجا بود كه توانستند تيرانداز هراسانگيز را كه بيش از ده تن را زده بود ، دور كنند » . بدينسان جنگ مىرفت و در همان هنگام توپهاى ديگر همچنان مجلس را بمباران مىكردند و هرگونه ويرانى پديد مىآوردند . نيم ساعت به نيمروز كه جنگ چهار ساعت كشيده بود ، انجمن آذربايجان و دستگاه ميرزا صالح خان نيز خاموش گرديد و جنگ به يكباره پايان پذيرفت ، ليكن از توپها همچنان آتش مىباريد و درها و پنجرههاى خانههاى بانو عظمى و ظل السلطان و حيات انجمن را فرو مىكوفت . پس از ديرى توپها خاموش گرديده نوبت تاراج رسيد . سربازان سيلاخورى و دستههاى انبوه ديگر به عمارت بهارستان درآمده دست به كندن و برداشتن و بردن گشادند و هرچه يافتند تاراج كردند . همچنان خانههاى ظل السلطان و بانوى عظمى و انجمن آذربايجان را تاراج كرده ، درها و پنجرهها را كندند . نيز انجمن مظفريه را كه يكدسته هم از آنجا تيراندازى مىكردند ، تاراج كرده ، آسيب رسانيدند . چنانكه ديده مىشود آزاديخواهان از بىسامانى و بىسرى ( نداشتن فرماندهى سرپرست ) زبون گرديدند ، و گرنه آنان دليرىهاى نيكى از خود نمودند « 1 » » . م . پاولويچ مىنويسد : « زدوخورد براى تصرف مجلس ساعت پنج صبح شروع شد . ساعت 12 پس از يك جنگ هفت ساعته مدافعين دلاور مجلس مغلوب شدند . سقف و ديوار مجلس خراب شده بود ، نعش صداها فدايى ماوزر به دست در اطراف صحن مقدس مجلس و بناى انجمن تبريز واقع در كوچه ظل السلطان نقش زمين شده بود . پيروزى قزاقها در نتيجهى دارا بودن توپخانه بود . اينان سنگرهاى دشمن را با خمپاره بمباران مىكردند . پس از پيروزى قزاقان بر سر نعش دشمن
--> ( 1 ) - كسروى به دنبال روايت فوق الذكر ، نام چند از مجاهدان را كه شناخته و مىدانسته به اين شرح آورده است . اسد اللّه خان ابو الفتحزاده افسر سابق قزاق با دو برادرش ، حسن خان پولادى سرهنگ سابق قزاق ، منشىزاده كارمند دفترى قزاقخانه ، حاجب السلطان با يك دسته از تفنگداران مظفر الدين شاهى ، اسمعيل خان سرابى ، حامد الملك ، سيد عبد الرزاق ، خواهرزادهى ميرزا جهانگير خان صور اسرافيل كه گويا نامش اسد اللّه خان بوده است . شجاع لشكر خلخالى ، مسيب خان آذربايجانى ، ميرزا صاحل خان وزير اكرم ( آصف الدوله ) سلطان العلماى خراسانى مدير روح القدس كه از ادارهى روزنامهى خود در خيابان چراغ برق با قزاقان جنگيد و پس از برداشتن چند زخم گرفتار و به باغشاه برده شد .