على اصغر شميم

48

ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )

سياسى واداشت و او را از اتخاذ يك مشى ثابت و رويه روشن و متينى كه هدف آن اصلاح كشور باشد بازداشت . بعضى از درباريان قاجار كه تازه با اين قبيل مسائل خارجى روبرو شده بودند با نخوت و غرورى كه ناشى از فكر كوتاه ايشان بود در برابر ديپلماسى ماهرانه انگلستان و وعده‌هاى پوچ ناپلئون كبير كه نقشه حمله به هندوستان را از راه ايران طرح كرده بود ، همه‌وقت سياست مثبت و روى موافق نشان دادند و بر اثر بىاطلاعى ايشان از سياست خارجى دول ذينفع و نيات و مقاصد آنان ، منافع كشور را از دست دادند و زمانى به خبط سياسى خود پى بردند كه دول فرانسه و انگلستان با آن‌همه ابراز همدردى با ايران در موقعى بسيار باريك و سخت از دوست صميمى و متحد خود ايران كناره گرفتند و او را در برابر تهاجمات روسيه تزارى تنها گذاشتند . در داخل ايران براى استحكام دولتى كه اساس آن را آغا محمد خان با جنگ و ستيز و اعمال سياست خشن و ناهنجار خود برقرار كرده بود ، شاه و درباريان به زدوخوردهايى با مدعيان سلطنت پرداختند و در همان به دو جلوس فتحعلى شاه بعضى از سران سپاه آغا محمد خان و بنى اعمام و خويشاوندان او به مخالفت با شاه جديد برخاستند و شايد اگر جنگ ايران و روس آغاز نشده بود تا بر اثر مواجهه با خطر بزرگ خارجى حس همدردى و ميهن‌دوستى ايرانيان بيدار شود ، استقرار سلطنت فتحعلى شاه امكان‌پذير نمىشد . چنان‌كه در پايان سلطنت وى ، همين‌كه محاربات ايران و روسيه به عقد معاهدات شوم زيان‌آورى پايان يافت ، گردنكشان و سردارانى كه در جبهه جنگ بودند ، سلاح از دست ندادند و مجددا طغيان‌هايى عليه فتحعلى شاه در ايران بروز كرد و به نيروى كوشش و پايدارى عباس ميرزا فرزند او خاموش گرديد . وقايع مهم داخلى خراسان و هرات وقايع مهم سلطنت فتحعلى شاه همان حوادث و آثارى است كه مستقيما يا به واسطه با سياست خارجى ايران و تماس آن با سياست جهانى آن عصر ارتباط دارد و چون وقايع مزبور به‌طور كلى به جريان سياسى اروپا در قرن نوزدهم ميلادى مربوط است هريك از آن‌ها را در فصل جداگانه ذكر مىكنيم . گذشته از وقايع فوق الذكر و حوادثى كه نتيجه آن وقايع بوده است ، در داخل ايران واقعه مهمى جز زدوخوردهاى فتحعلى شاه با مدعيان سلطنت روى نداده است . از اين حوادث مهمتر از همه موضوع لشكركشىهاى فتحعلى شاه و فرزندان او به مرزهاى شمال شرقى ايران است . مسئله تسخير خراسان با موقعيت سياسى خاصى كه آن ناحيه به واسطه مجاورت با افغانستان و تركستان داشت در دوران فتحعلى شاه يكى از مسائل مهم سياست داخلى او بود .