سياسى و نظامى دول روسيه و انگليس و اتريش و فرانسه بود و ايران دچار تحريكات و دسيسه‌هاى دو همسايه‌ى زورمند خويش ، يعنى روسيه و انگليس . چنين به‌نظر مىآمد كه سرنوشت اين دو كشور مسلمان از جهت متعدد شبيه به يكديگر بود ؛ چنان كه نهضت فكرى و جنبش‌هاى آزادىخواهى و مشروطه‌طلبى در هردو كشور مقارن يكديگر آغاز و با چند ماه تفاوت زمان ، رژيم حكومت پارلمانى ، نخست در ايران و سپس در كشور عثمانى برقرار گرديد و بدين‌ترتيب ، با توجه به اين‌كه حكومت پارلمانى در ژاپن بدون انقلاب و فقط بنابر اراده‌ى شخص امپراتور ژاپن مستقر شد « 1 » ، مىتوان ادعا نمود كه ملت ايران نخستين ملت آسيايى است كه در راه به دست آوردن آزادى سياسى و محو رژيم حكومت مطلقه‌ى فردى پيروز گرديده است . I علل و عوامل انقلاب آثار نويسندگان داخلى تجزيه و تحليل علل و ريشه‌ها و عوامل انقلاب سياسى ايران براى كسى كه بخواهد فقط به نوشته‌ها و منابع مربوط به اين دوره از تاريخ ايران متكى باشد ، كار دشوارى نيست . زيرا در نوشته‌ها و كتب تقريبا به صورت يكنواخت از حوادث و پيشامدهايى كه از حيث زمان ، مقدم بر تاريخ انقلاب بوده است ، سخن رانده شده و نويسندگان يك سلسله حوادث و مسائل گوناگون را به عنوان علل انقلاب ذكر كرده‌اند و نگارنده پيش از آن‌كه به تجزيه و تحليل انقلاب بپردازد ، شمه‌اى از نوشته‌هاى نويسندگان داخلى و خارجى را كه در دسترس هست به نظر خوانندگان گرامى مىرساند : ناظم الاسلام كرمانى در كتاب « تاريخ بيدارى ايرانيان » كه آن را بايد نخستين مجموعه‌ى مدون از وقايع و حوادث مربوط به انقلاب ايران دانست ، از مسائل و وقايعى سخن به ميان آورده

--> ( 1 ) - موتسو هيتو Mutsu Hito ( 1867 - 1912 م ) امپراتور تجددطلب ژاپن كه هدف او اقتباس از تمدن جديد اروپا بود . در سال 1889 ميلادى مقارن با سال 1307 هجرى قمرى پس از غلبه بر فئودال‌ها و عناصر ارتجاعى كشور خود ، فرمان تأسيس پارلمان را صادر نمود و از آن تاريخ ژاپن داراى حكومت پارلمانى گرديد . به‌طورى كه ملاحظه مىشود ، فاصله‌ى زمانى بين انقلاب سفيد ژاپن و انقلاب آرام و تغيير رژيم سياسى ايران بيش از هفده سال نيست .