على اصغر شميم
290
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
عمليات در آن محل منافى باصرفه مىباشد . لذا دارسى تصميم گرفت كه چاه سرخ را رها كرده و در نقاط جنوبى به كاوش بپردازد . طبق مادهى شانزدهم امتيازنامه دارسى شركتى در سال 1903 ( 1321 قمرى ) با سرمايهى 600 هزار ليره تشكيل داد كه نام آن را شركت بهرهبردارى اوليه « 1 » گذاشت و سهامى را كه تعهد كرده بود ، تسليم و بيست هزار ليره نقد را هم به دولت ايران پرداخت . دارسى تا آنوقت قريب سيصد هزار ليره از جيب خود خرج كرده بود و حاضر نبود كه بيش از اين مبلغ سرمايهاش را در اين كار صرف نمايد ، لذا درصدد برآمد كه كمك و مساعدت ديگران را جلب نمايد . عدهاى از سرمايهداران آلمانى به دارسى پيشنهاد دادند كه تمام مخارجى كه او تا آنوقت صرف كرده بود ، بپردازند و مبلغ مهمى هم به عنوان قيمت امتياز به او بدهند تا او كنار رفته و امتياز را به آنها واگذار نمايد « 2 » . يك شركت نفت آمريكايى و بعضى از سرمايهداران فرانسوى هم پيشنهادهايى به دارسى كردند تا امتياز را از او خريدارى كنند و حتى حاضر بودند كه او را هم در امتياز سهيم سازند . شواهدى در دست است كه دارسى به واسطهى خرج گزافى كه تا آن وقت كرده بود و نتيجهى مطلوبى را هم تحصيل نكرده بود ، ميل داشت كه معاملهاى كرده و سرمايهى از دست رفتهى خود را بازيابد ، ولى ضمنا رغبت زيادى به معامله با بيگانگان نشان نمىداد . در اين هنگام واقعهاى رخ داد كه طرحها و نقشههاى دارسى و خريداران امتياز او درهم ريخته شد . درياسالار لرد فيشر « 3 » پس از سالها خدمت در نيروى دريايى انگلستان و مدتها تبليغ براى آنكه سوخت كشتىهاى جنگى انگليس تبديل به نفت گردد ، در سال 1904 به فرماندهى نيروى دريايى انگليس منصوب گشت و فورى كميتهاى انتخاب كرد كه قضيهى تحصيل منابع كافى نفت را براى نيروى دريايى ، مطالعه و بررسى نمايند . مستر پرتىمن « 4 » كه از سياستمداران بود ، به رياست اين كميته انتخاب گرديد و ساير اعضاى كميته مزبور هم متخصصين و سياستمدارانى بودند كه اطلاعات مبسوطى در اين امر داشتند . لرد فيشر شنيده بود كه دارسى امتياز نفتى در ايران به دست آورده و در مذاكره است كه آن را به سرمايهداران خارجى بفروشد ، لذا به كميتهى مزبور دستور فورى صادر كرد تا به هر طريقى كه باشد امتياز
--> ( 1 ) - The Eirst Exploitation ( 2 ) - كتابچهاى كه شركت نفت ايران و انگليس در سال 1924 به مناسبت نمايشگاه Wembley منتشر كرد ، اين نكته ذكر شده است . ( 3 ) - Lord Fisher ( 4 ) - E . G . Pretyman