على اصغر شميم
28
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
گرگان قواى ذخيره و نيروى دفاعى خان ، كار سپاهيان زند را دشوار ساخت و پس از چند ماه كه از محاصرهى گرگان گذشت روحيهى سپاه زند متزلزل شد و هنگامى كه چابكسواران يموت به امر محمد حسن خان از پشت سر به اردوى زند تاختند و رابطهى اردو را با مركز آذوقه و قواى ذخيره قطع كردند . خان قاجار از گرگان خارج شد و بر سپاه زند تاخت و در آن ميان شاه اسماعيل سوم با اطرافيان خود كه در قلب سپاه زنديه جاى داشت به اردوى خان قاجار پيوست و كريمخان بدون مقاومت زياد گرگان را رها كرد و به اصفهان بازگشت و از اين برخورد به اهميت نيروى قاجاريه و خطرى كه از جانب شمال حكومت او را تهديد مىكرد ، واقف گرديد و از آن پس قلع و قمع قاجاريه و قطع نفود محمد حسن خان را وجههى همت خود قرار داد . فتح اصفهان سپاه زند علاوه بر آنكه از عهدهى رقيب زورمند خود خان قاجار برنمىآمدند با رقيب ديگرى مانند آزاد خان افغان در نبرد بودند و با توجه به حوادث سالهاى 1166 تا 1168 مىتوان به اين نتيجه رسيد كه وجود آزاد خان افغان از طرفى مانع بسط قدرت قاجاريه و از طرف ديگر خار راه سپاه زند بوده و به هر تقدير در كشمكشهاى چندين ساله وجود اين عامل موجب ضعف دو رقيب ديگر گرديده است و نكتهى قابلملاحظه اين است كه قواى دو حريف زند و قاجار در راه نابودى نيروى افغان از جهات مختلف صرف مىشد بدون آنكه به نتيجهى مثبتى برسد و حال آنكه با اتحاد اين دو حريف مسلما در نخستين برخورد ، موجبات شكست آزاد خان فراهم مىشد . كشمكش خان زند با آزاد خان افغان طى سال 1167 به شكست آزاد خان منتهى شد و هنگامى كه آزاد خان به آذربايجان برگشت با نيروى تازهنفس خان قاجار روبهرو گرديد و ناچار به والى بغداد پناه برد و مدد طلبيد ولى از كمك او نااميد شد . شكست آزاد خان از سپاه زند كه خود نتيجهى رشادت معددى از طوايف تنگستانى و دشتى بود خان قاجار را آسودهخاطر ساخت و با 20 هزار سپاهى عازم اصفهان شد . سپاه زند در عراق و حوالى اصفهان از قاجار شكست خوردند و شهر اصفهان كه مركز اوليهى حكومت زنديه بود ، به دست محمد حسن خان افتاد و سپاه وى جنگجويان زنديه را تا دروازهى شيراز دنبال كردند و خان زند با معدودى سپاه در شيراز متحصن شد . در اين موقع باز نيروى آزاد خان كه از آذربايجان به جانب تهران به حركت درآمده بود ، خان زند را از زوال قطعى نجات بخشيد زيرا محمد حسن خان كه مركز حكومت و كانون تهيهى قواى جنگى خود را در شمال در خطر ديد ، شيراز را رها كرد و با سرعت به شمال ايران بازگشت و قواى نيمهجان