فرانسوى طبيب مخصوص شاه و لرد كرزن و سرپرسى سايكس و آژانس‌هاى اطلاعاتى و محافل سياسى و اقتصادى آن روز جهان را به حيرت انداخت . زيرا هرگز معقول نبود كه رئيس كشورى امتياز بهره‌بردارى از كليه‌ى ذخاير و منابع زيرزمينى مملكت پهناور خود را يك جا به شخصى كه داراى هيچ‌گونه سرمايه و تخصص و استعداد و تجهيزات فنى نبوده است ، اعطا كند . لرد كرزن « 1 » درباره‌ى اين امتياز در كتاب خود به نام « ايران و مسئله‌ى ايران » چنين مىنويسد : « وقتى كه امتياز رويتر منتشر گشت ، مندرجات آن حاكى از تسليم كامل و خارق العاده كليه‌ى منابع صنعتى كشور به بيگانگان بود و اين كارى بود كه هيچ‌گاه در تاريخ سابقه نداشته و حتى شايد خواب آن را هم كسى نمىديده است » . « در حقيقت محافل بازرگانى دنيا از اعطاى چنين امتيازى مبهوت شده بودند و بارون دورويتر به زودى درك كرد كه بدون تضمين دولت نه او مىتوانست قرضه‌ى شش ميليون ليره مندرج در ماده‌ى شانزده امتيازنامه را در بازار لندن راه بيندازد و نه توانايى آن را داشت كه شركتى تشكيل دهد تا از امتياز مزبور بهره‌بردارى كند . عيوب سياسى امتياز هم بسيار زياد و اعتراضات به آن بسى سخت و محكم بود . اجراى امتيازنامه موجب مىشد كه منازعه‌ى دائم و ناشايسته‌اى بين انگليس و روس در ايران درگيرد و ممكن بود كه توليد مزاحمت‌هاى شديد بين المللى بنمايد . ولى به عقيده‌ى من از همه‌ى اعتراضات قوىتر ، آن بود كه « امتياز مزبور آزادى و حقوق حقه‌ى يك ملت را به نفع سفته‌بازان بيگانه كاملا از ميان مىبرد « 2 » . » دكتر تولوزان فرانسوى در نامه‌اى خطاب به ناصر الدين شاه چنين نوشته است : « ثانيا همين‌قدر خوشبختم مسأله‌اى كه جمعى اصرار در كتمان و اخفاى آن به خاكپاى همايون داشته و دارند ، بر بندگان پادشاهى مسلم گردد و اين فقره عمل رويتر است كه كرارا عرض كرده‌اند ما اين ماجرا را خوابانده‌ايم و اين عمل را تمام كرده‌ايم . اگر چنين بود پس چرا در يادداشت مسيو تومسون شارژدافر كه انگليس تقريبا بيست روز قبل به وزارت خارجه دولت عليه ايران فرستاده است ، بالصراحه در يكى از فصول آن نوشته ، تصريح بلكه تشريح كرده است كه عمل رويتر را نه تنها فورنگ آفيس « 3 » ( وزارت امور خارجه ) بلكه خود شخص ملكه

--> ( 1 ) - Lord Curzon مدتى نايب السلطنه هندوستان بوده و بعدا به وزارت امور خارجه بريتانيا منصوب شد . ( 2 ) - نقل از كتاب « پنجاه سال نفت ايران » نگارش مصطفى فاتح ، چاپ تهران ، 1335 . ( 3 ) - تلفظ صحيح آن فارين آفيس Foreign office است .