على اصغر شميم
20
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
قفقازيه و دشتهاى شمالى درياى خزر و تركستان غربى و آذربايجان و آسياى صغير و شامات و فلسطين حكومتهايى براى خود تشكيل دادند كه بعضى از آنها مانند حكومت آل عثمان قدرت يافت و به تدريج به امپراتورى مقتدرى مبدل شد . رواج زبان تركى در آذربايجان و قفقازيه نشان مىدهد كه در تمام دورهى سلطنت جانشينان تيمور در ايران و آسياى غربى ، اين ناحيه مركز ثقل حكومت بوده و قدر مسلم اين است كه آذربايجان يكى از بزرگترين اردوگاهها و مهمترين منبع ذخيرهى نظامى و محل تمركز نيروهاى مختلف به شمار مىآمده و جانشينان تيمور تا زمانى كه هنوز آثار تجزيه در امپراتورى آنان ظهور نكرده بود ، توجه خاصى به اين قسمت از متصرفات خود داشتند و اين امر قبايلى را كه در اين ناحيه ساكن بودند خواهناخواه در مسير جزر و مدّ حوادث سياسى و كشمكشهاى نظامى قرار داد و اولين آثار تجزيهى دولت تيمورى از اين منطقه ظهور كرد و تركمانان آققويونلو و قراقويونلو تمام كوشش و نيروى خود را براى تسلط بر آذربايجان قفقازيه به كار انداختند و اندكى بعد قدرتهاى نظامى قابل ملاحظهاى از اجتماع قبايل تاتار و ترك در تركستان غربى و دشتهاى جنوب روسيه و شمال قفقازيه به وجود آمد كه براى نفوذ به خاك ايران ، سلاطين صفويه را در فشار قرار داده و موجب جنگهاى خونين و كشمكشهاى دائمى گرديدند . تركمانان آققويونلو كه در آذربايجان مدتى حكومت كردند و مىتوان گفت كه پايهى اصلى نيروى صفويه را در اوايل كار بنا نهادند ، نام خود را به دستهاى از تركمانان دادهاند كه چند قرن بعد با عنوان قاجاريه « 1 » در عرصهى سياست ايران ظاهر شدهاند و اگر قاجاريه را نتوانيم به علت طول زمان از بازماندگان تركمانان آققويونلو بدانيم ، باز اين نكته مسلم است كه قاجاريه به تركمان بودن خود مباهات مىكردهاند و به همين دليل حتى پس از آنكه تاجوتخت سلطنت ايران را قبضه كردند ، القاب و عناوين قويونلو و دولو را كه معرف زندگانى سادهى شبانى آنان در ادوار قبل از دورهى فرمانروايى بوده است ، همچنان براى خود حفظ كردند « 2 » . از اشاراتى كه در بعضى از اسناد تاريخى است ، چنين برمىآيد كه در دورهى صفويه ،
--> ( 1 ) - دربارهى اصطلاح قاجاريه در فصول آينده بحث خواهد شد . ( 2 ) - پوشيده نماند كه اصيل ايل جليل قاجاريه به ترك بن يافت بن نوح ( u ) مىپيوندند و قاجار طايفهاى از طوايف و قبيلهاى از قبايل تركند و گفتهاند كه چون از اولاد قاجار نويان بن سرقان نويان بن سابانويان بن جلاير بن نيرون بودهاند به نام جد اعلى شهرت نمودهاند . ( روضة الصفاء ، تأليف هدايت ، جلد نهم ) . سرتاق نويان به نقل نواسخ التواريخ از بزرگان درگاه و از سرهنگان سپاه هلاكو خان مغول بوده است .