احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
503
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
كاپيتولاسيون تقديس نموده و اين عمل را موجب سربلندى ايرانيان مقيمين خارجه دانسته بود . مستشار الدوله گفت شايد به همين جرم به خدمت ما خاتمه داده شده باشد ! ارفع الدوله در ابتداى جنگ وزير عدليه بوده و با مستشار الدوله همكارى صميمى ميكردند او پس از سقوط كابينهء علاء السلطنه باروپا مسافرت نموده و در كاخ تاريخى خود در موناكو اقامت گزيد اما هيچوقت از سرنوشت ايران غافل نماند . * * * ما در فصل مخصوص به هيئتهاى اعزامى به افغانستان ( صفحه 58 ) راجع به مأموريت هنتيگ و نيدرماير در سال دوم جنگ بطور تفصيل بحث نمودهايم ، در پايان سال چهارم جنگ نيز آلمانها هيئتى برياست ليتن به طرف ايران اعزام داشتند كه نظر به تصادف با اعلان متاركه از نيمهء راه بآلمان معاودت نمود . اينك جزئيات مربوط به آن هيئت بقلم شخص ليتن از لحاظ خوانندگان ميگذرد : « وضع ايران در ماه سپتامبر 1918 با سالهاى قبل مخصوصا با سال 1916 بسيار فرق كرده قواى ترك حملهء روسها را كه در ماه مارس 1916 در ايران شروع شده و تا همدان و كرمانشاهان پيشروى كرده بود جلوگيرى نموده و در ماه اوت 1916 حملهء متقابلهء ترك نيروى روس را عقب زده و همدان مجددا بدست نظاميان ترك افتاد . اواخر سال 1917 آنچه در دست تركها بود از كف رفت و انگليسها كه از ماه مارس 1917 شروع بحمله كرده بودند بغداد را از تركها گرفته و قواى خود را از راه - تيكريت ، كركوك ، رواندوز پيش راندند بعوض در بهار و تابستان سال 1918 عساكر عثمانى در قفقازيه پيشرفتهائى كرده باطوم ، اردهان و قارس را اشغال كرده و حتى در سپتامبر 1918 بادكوبه را كه چندى قبل انگليسها گرفته بودند به تصرف درآوردند . چون در ماه ژوئن 1918 عثمانيها تبريز را اشغال كرده بودند ديگر مانعى براى آمدن آلمانها به تبريز نبود و ميتوانستند قنسولخانه آلمان را در آنجا مجددا افتتاح نمايند نادلنى كه در سال 1917 به سمت وزيرمختارى آلمان براى ايران تعيين شده و در كرمانشاه اقامت داشت ببرلن مراجعت كرده و در قسمت سياسى وزارت خارجه مشغول بود مجددا نظر داشت با مقام وزيرمختارى بايران بيايد و به اين منظور گارد محافظى بعده نود نفر تشكيل داده همچنين دستگاه مفصل بىسيم با شصت نفر عضو تهيه شده بود كه همراه نادلنى بايران بيايند ولى بعدا منصرف شدند و نادلنى نيامد . و وسترو قنسول آلمان در تبريز تقاضاى مرخصى كرده بود و دولت آلمان اينجانب ليتن را با همان تشكيلاتى كه نادلنى براى خود در نظر گرفته بود ( يعنى با گارد محافظ و دستگاه بىسيم ) مأمور كرد به تبريز بروم و بعد از ورود من و وسترو از مرخصى استفاده نمايد - آقايان رويتر و لوبه برياست دستگاههاى بىسيم و نايب اول تافل به سمت رياست گارد محافظ انتخاب شده بودند - ولفينگر كه سابقا در طهران و تبريز كار كرده بود نيز در گارد محافظ عضويت داشت ، دكتر بكر كه سابقه خدمت در مريضخانه دولتى طهران داشت و در اكسپديسيون هنتيگ هم سابقا عضويت داشت به سمت دكتر اين قسمت تعيين شده ساير اعضاى گارد محافظ هم با كمال دقت از اشخاص بصير و مطلع انتخاب شده و اغلب اشخاصى بودند كه در ايران سابقه داشتند . تمام اين عده گارد محافظ با تفنگ و مسلسل مسلح بودند و نارنجك و مواد محترقه كافى همراه داشتند و آذوقه سه ماه نيز براى آنها تهيه شده بود يك دستگاه بزرگ بىسيم و دو دستگاه كوچك كه با اتومبيل حمل ميشد نيز همراه ما بود ، زين و يراق تهيه شده ولى قرار بود در ايران اسب خريدارى شود . جهت خريد مواد اوليه در ايران چندين نفر تاجر آلمانى همراه ما آمدند از قبيل آقايان گروب شوبرت ياكوبى و ويكن هويزر و چندين نفر ديگر نمايندگان كمپانيهاى مهم و اعضاى جديد آلمانى براى قنسولگرى تبريز و برادر آقاى تقىزاده نمايندهء مجلس نيز به سمت منشى قنسولگرى انتخاب و اعزام شد همچنين 12 نفر تاتار كه اسير جنگى بودند بما پيوستند . ما جمعا 593 صندوق وجه نقد داشتيم كه چهار مليون قران نقره كه قيمت آن 1600000 مارك طلا بود 4780 ليره طلا داشتيم ( تقريبا بيست هزار كيلو وزن نقرهها و طلاها بود ) بعلاوه تجاريكه همراه ما بودند مبالغ زيادى وجه نقد و طلا و اموال قيمتى با خود داشتند - قيمت كليه وجوه نقد و اموال ما بر بيست مليون مارك طلا بالغ ميگرديد . تهيه اين وسائل از چندين ماه قبل شروع شده بود و روز هشتم سپتامبر 1918 همهچيز آماده بود و ستاد قواى عثمانى هم اجازه دادند كه ما به تبريز عزيمت نمائيم .