روز 23 فوريه ساير طبقات مردم همه به نمايش‌دهندگان پيوستند و همه كارها تعطيل شد . روز 25 فوريه دانشجويان دانشكده‌ها تفنگ بدست گرفته در كوچه با افراد پليس ميجنگيدند و نيروهاى انتظامى فلج گرديد . روز 26 فوريه امپراطور ثبات وضع و اعاده امنيت را غيرممكن ديده استعفا داد و حكومت انقلابى زمام را بدست گرفت و مركز قدرت و حكومت مجلس دوما شد . جريان انقلاب بر خلاف انتظار متفقين بود زيرا متفقين نتوانستند براى استقرار وضع كمك كنند و رشتهء كارها از نفوذ آنها بيرون شد . 4 - واگون مرموز - در بحبوحه حوادث روسيه در اواسط ماه مه يك واگون بلنده ( مهر و موم شده ) محتوى سى نفر مسافر از سويس حركت كرد و بدون توقف در آلمان يا سوئد در خاك فنلاند سرحد روسيه مسافرين خود را پياده كرد ؛ مسافرين لنين و همراهان او بودند . پطروگراد از ورود پيشوايان كمونيسم مطلع شد و دستور جلوگيرى داد ولى مامورين در مرز نبودند و همه‌كار خود را ترك گفته و فرار كرده بودند . لنين و همراهان بدون مانع خود را بپطروگراد رساندند و در محله كارگران دفتر كار خود را تشكيل دادند و شروع به تبليغ كردند . آقاى كرسنكى كه زمام امور در دست او بود با آنكه خود را مصمم جلوه ميداد ولى نتوانست تصميم قاطعى اتخاذ كند و گارد محافظ پطروگراد هم متلاشى شده بود ، معهذا ممكن بود با تمام اين احوال لنين و همراهان او از بين بروند ولى تروتسكى با يك ديويزيون خود به لنين پيوست و شهامت و كاردانى و تدبير و جسارت تروتسكى سبب شد كه نامبرده برسى ديويزيون پطروگراد مسلط شد و حزب كمونيست حكومت را در دست گرفت و جريان امور بر وفق نقشه لنين پيش رفت . » * * * نظام السلطنه ما فى ( محمد عليخان ) وزير و سناتر [ عهدنامهء متاركهء جنگ ] بيش از هر امرى صلح جداگانه روسيه با آلمان در اوضاع ايران تأثير آنى داشت خاصه با صراحتى كه در مادهء دهم متاركه جنگ برست ليتوسك راجع به تخليهء خاك ايران گنجانيده شده بود . چنان كه قبلا مذكور افتاد مساعى سيد حسن تقىزاده و حسينقليخان نواب و محمد عليخان نظام السلطنه و وحيد الملك شيبانى نزد اولياء لشگرى و كشورى آلمان قرين موفقيت شده و نمايندگان تام الاختيار آلمان در برست توانستند نظريه خود را به نمايندگان تام الاختيار روسيه بقبولانند . قرارداد متاركه مورد تصويب كنگره سويت با 784 رأى موافق در مقابل 261 رأى مخالف واقع شد و تروتسكى در اقليت افتاد . نظر باينكه ماده دهم آن قرارداد براى ايران مژدهء حيوةبخشى دربر داشت و استقلال حقيقى و كامل كشور ما را تضمين مينمود عينا به نقل آن ميپردازيم : « فرماندهان كل قشون عثمانى و روس اساس آزادى و استقلال و تماميت خاك ايران را مبنى قرار داده حاضرند قشون خود را از ايران بيرون ببرند . فرماندهان مذكور هرچه زودتر با دولت ايران داخل مذاكرات ميشوند كه جزئيات امر تخليه را تصفيه و ساير امورى را كه براى انجام اساس مزبور ضرور است مقرر دارند . » در باب مادهء دهم عهدنامه متاركه جنگ ، تقىزاده بنابر تقاضاى جريدهء نرد دويچه آلگماينه زايتونگ مقالهء به رشته تحرير آورد كه در شماره 23 دسامبر 1917 آن روزنامه درج شد و ما ترجمهء مقاله را ذيلا نقل مينمائيم :