احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
417
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
روز 17 فوريه 1917 مطابق 28 دلو 1335 قمرى ، كميسارياى نمرهء 6 محمديه گزارش زير را براى پليس تأمينات ارسال داشت : اسد اللّه خان ابو الفتحزاده « ساعت چهار و 45 دقيقه بعد از ظهر ميرزا اسمعيل خان مدير انبار غله هنگام مراجعت از انبار در نزديكى ايستگاه راهآهن حضرت عبد العظيم در درشگهء خود مورد سوءقصد قرار گرفت و كشته شد . بلافاصله يكنفر آسپيران و چند پليس در محل حادثه حضور يافتند ، همچنين چند نفر مأمور تأمينات در محل حاضر شده اطلاعات زير را از كسبه و مغازهدارهاى محل كسب كردند : از ساعت 11 صبح دو نفر در اين حدود مشغول گردش بودند و ميگفتند منتظر آمدن مسافرى از خراسان هستند ، پس از وقوع حادثه اين دو نفر ناشناس ديگر ديده نشدهاند . علائم و آثار اين دو نفر تا آنجا كه وضعيت اجازه ميداد و اظهارات اشخاص محلى مؤيد آن بود اخذ و با اطلاعات ديگرى به تأمينات داده شد تا قضيه را تعقيب نمايد . پليس تأمينات براى دستگير نمودن قاتلين دست به كار شد . » روز سوم آوريل 1917 مطابق 13 ثور 1335 قمرى كميسارياى نمره 4 سنگلج ترور كريم دواتگر را كه در مجاورت كليساى ارامنه ساعت نه و نيم انجام يافته بود اطلاع داد . ميرزا حسن خان « 1 » رئيس شعبه تأمينات بلافاصله در محل وقوع جنايت حضور يافته تحقيقات لازم را به عمل آورد . محمد نظر خان مشكوة الممالك فرداى آن روز سه نفر مظنون ، رشيد السلطان ، سيد مرتضى ، ميرزا عبد الحسين ساعتساز دستگير و بادارهء تأمينات جلب شدند . اين سه نفر در جريان بازپرسيها و تحقيقات روز 4 آوريل ( 14 ثور 1335 ) به قتل ميرزا اسمعيل خان و كريم دواتگر بشرح زير اعتراف كردند : كريم دواتگر از دوستان ما و همكاران كميتهء مجازات بود . او تاريخچهء تشكيل يك كميتهء را كه هدفش ترقى و تعالى ايران است بطور مختصر براى ما تعريف كرده بود . ما ميدانستيم كه اين كميته براى پاك كردن صحنهء كشور از وجود عناصر خائن تشكيل يافته است . در ميان اشخاصى كه بايد از بين بروند نام ميرزا اسمعيل خان هم ثبت شده بود ، زيرا او جاسوس انگليسها بشمار ميرفت و ميبايستى در نخستين مرحله از ميان برداشته شود و ايران از وجود اينچنين افراد خائن پاك و مصفا گردد . تحقيقات از ميرزا عبد الحسين ساعتساز نشان ميداد كه كريم دواتگر براى كشتن ميرزا اسمعيل خان از كميته 600 تومان پول گرفته از اين مبلغ 110 تومان به رشيد السلطان داده و 60 تا 70 تومان نيز به سيد مرتضى پرداخته است . بهرحال دستگيرشدگان از محل و مشخصات كميته هيچ نوع اطلاع دقيقى به پليس ندادند و اين ابهام براى دستگاه انتظامى باقيماند : آنها كه دستور قتل اشخاص را صادر ميكنند كيستند ؟
--> ( 1 ) - سرتيپ سهيلى فعلى .