احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
365
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
مراسله سفارت انگليس بتاريخ 24 سپتامبر 1907 جناب مستطاب اجل اكرم افخم را با كمال احترام تصديع افزا مىشود : برحسب دستور العملى كه از دولت متبوعه دوستدار رسيده شرف دارم كه صورت ترتيب منعقده فيما بين دولتين روس و انگليس مورخه 31 اوت 1907 را تا اندازهاى كه راجع بدولت عليه ايران است لفا ايفاد دارم محض تسهيل قرائت نوشته مزبور ترجمه غيرمستند آن را به نسخه فرانسه الحاق داشت محض احتراز از هرگونه اشتباه نيز بايد اظهار بدارم كه مسلم است نسخه فرانسه سنديت خواهد داشت . صورت اين قرارداد رسما بدول معظمه ايفاد خواهد شد و به زودى انتشار خواهد يافت . در اين موقع احترامات فائقه را تجديد مينمايد . امضاء وزيرمختار انگليس شنبه 5 شوال 1334 - 1916 موقعى كه سفارتين روس و انگليس تأسيس كميسيون مختلط ماليه را شاهزاده صارم الدوله ( اكبر ميرزا مسعود ) ( تولد در 1263 شمسى ) وزير امور خارجه به كابينهء سپهسالار اعظم تكليف كردند دولت زير بار نرفت و موفق شد آنها را متقاعد نمايد كه نظارت كميسيون محدود به وجوه استمهال باشد يعنى تنخواهى كه دولتين بعنوان « مراتوريوم » ميپردازند مورد كنترل كميسيون مختلط قرار گيرد اما اخيرا در نتيجه دسائس رئيس كميسيون مسيو هنسنس بلژيكى مراسلهء از طرف هردو سفارت بدولت شاهنشاهى تسليم گرديد مشعر بر اينكه كليه عايدات و مخارج دولت اعم از ماليه و نظام و اوقاف و غيره بايد به تصويب كميسيون برسد و به اطلاع كميسيون بر عدهء قشون ايران تحت فرماندهى صاحبمنصبان روسى و انگليسى افزوده شود . چون شاهزاده صارم - الدوله راضى نشد كه وزارت امور خارجه طرف مكاتبه سفارتين در اين موضوع واقع گردد لذا مراسلات را مستقيما بعنوان رياست وزراء فرستادند و با لطايف الحيل جواب مساعدى از سپهسالار اعظم دريافت داشتند بعبارة اخرى سپهسالار را فريب دادند و بدون اطلاع ساير وزراء امضائى از او گرفتند . چند روز بعد سفارت انگليس در ضمن نامهء كه به وزارت خارجه نوشت اشاره به مواد قرار مالى نمود لكن شاهزادهء صارم الدوله وزير امور خارجه جوابا اظهار عدم اطلاع از مواد چنين قراردادى كرده آن را برسميت نشناخت . صارم الدوله از اين اقدام وطنپرستانه