احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
358
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
مسيو توبه نايب سوم سفارت روس در ضمن شرح شكست قشون خودشان در كرند و تخليه كرمانشاه به مخبر روسكوى اسلو گفته بود واقعا باوركردنى نيست كه عساكر عثمانى به اين زودى جلو بيايند ؛ مثل آن است كه خواب مىبينم ! 3 رمضان - 4 ژويه شرح ذيل را سفارت انگليس براى درج به جرائد فرستاد : اين مطلب در تمام دنيا به خوبى معلوم است كه انگليسها تا به امروز بزرگترين احترام را نسبت بعالم اسلاميت منظور داشتهاند و هيچ جاى ترديد نيست كه اگر در بنادر حجاز عملياتى جارى داشتهاند بهيچوجه مربوط بامور مذهبى نبوده بلكه براى اقدامات بضد قواى نظامى تركها بوده است . تركها اين ايام ابلاغيههاى چندى انتشار داده و در اين ابلاغيهها مىگويند كشتىهاى جنگى بنادر بىدفاع بحر احمر را بمبارده نموده بمساجد و امكنه مقدسه نيز شليك كردهاند لازم بتوضيح نيست كه اين انتشارات كذب محض و فقط براى اين است كه اذهان مسلمانان عالم را بضد دولت انگليس مسموم نموده و قيام شريف بزرگ مكه را بضد عثمانى كه اثرات آن در اين جنگ بزرگ اروپا از هر حادثه ديگر نسبت به عالم اسلام بزرگتر و مهمتر است به اين حرفهاى سطحى و بىاصل جبران و تلافى كنند . خبر تصرف كرمانشاه بدست عساكر عثمانى موجب نگرانى وزراء شده امروز جلسهء فوق العاده در منزل شخصى سپهسالار اعظم واقع در زرگنده تشكيل يافت . 6 رمضان - 7 ژويه 1916 جريدهء فرانسوى موسوم به « لژورنال » مورخه 7 ژويه راجع به وقايع مغرب ايران چنين مينگارد : « بهترين عساكر عثمانى كه در فرونت ايران در تحت فرماندهى ژنرال خليل پاشا قرار دارند مركب از بيست و پنج هزار نفر ميباشند و اردوى مزبور داراى توپخانه زياد و قوى با يك اسكادر آسمانپيما مركب از هفت آئروپلان مىباشد و پس از تداركات بناى حمله به قواى ژنرال باراتف نهاد . » در همين موضوع روزنامه روسى « روسكويه اسلوو » اطلاعات ذيل را از پطروگراد مخابره مىكند : « معلومات اداره اركان حرب روسيه راجع بمحاربات قشون روس در اطراف كرمانشاه مشعر بر اين است كه عثمانىها در اين جبهه قشونهاى ما را تا مسافت پنجاه ورست به طرف شمال شرقى عقب نشاندهاند و ليكن اين عدم موفقيت را اهميت بزرگى نبايد داد زيرا كه ما در قسمت آخر جناح يسار خود عقب نشستهايم و اين حملات موفقانه عثمانيها در مدت مديدى بسرعت برق مداومت نتواند نمود . گمان ميرود كه يك علت ديگر عقب نشستن ما نيز شدت حرارت هوا بوده است كه تا شصت درجه رسيده بود علاوه بر اين براى عثمانيها از اردوى مصر و قواى اسلامبول و قشونهاى عثمانى كه در بلغارستان بودهاند قواى امداديه بزرگى رسيده بود از فرونت سالونيك نيز قريب بيست هزار نفر قشون به بين النهرين فرستاده شده است . » يكشنبه 8 رمضان 1334 - 9 ژويه 1916 امروز شاهزادهء ظل السلطان وارد طهران شد و در باغ فردوس تجريش عمارت سپهسالار اعظم منزل كرد . ظل السلطان براى تصدى مقامات بزرگ بايران اعزام شده بود اما پيشروى عشاير عثمانى از سمت غرب اين نقشه را باطل ساخت و متفقين در مقام تملق از سلطان احمد شاه برآمده قانع شدند كه ظل السلطان به حكومت اصفهان منصوب گردد . دهم رمضان - 11 ژويه مخبر روزنامه « قافقاز سكى اسلوو » شرح ذيل را از تبريز بروزنامه مزبور ارسال داشته است : « از وقتى كه تبريز پايتخت آذربايجان و آبادترين نقاط مهمه ايران بوسيله راهآهن جلفا با روسيه اتصال پيدا كرده است بلافاصله در اوضاع معيشت و حيات اقتصادى اين مملكت تبدلات عمده وقوع يافته و مقدمات ترقى و مدنيت بسرعت جالب توجهى بناى تظاهر گذاشته است . مملكت شير و خورشيد كه قرنها و عصرهاى متمادى در خواب غفلت مانده و از قافله تكامل و تمدن بمراحل عقب افتاده بود اينك چنين معلوم مىشود كه درصدد بيدارى و نهضت ترقىجويانه برآمده است . اهالى اين مملكت كه قسمت عمدهء معيشت آنها از راه فلاحت بوده و غالبا بامور زراعتى اشتغال داشتند اين اوقات توجه و اعتناى مخصوصى بامور تجارتى نشان داده و نه فقط تجارت داخله بلكه تجارت خارجه را نيز با يك اهتمام و جديت خاصى وجهه همت و مورد اهميت قرار دادهاند . صدها گارى باركش و هزاران قاطر و شتر با قوافل معظم و كاروانهاى ممتد كه تماما مشغول حملونقل اجناس و امتعه محلى هستند به طرف ايستگاه راهآهن تبريز در حركت و تكاپو ميباشند . اين مال التجارههاى محلى كه باستاسيون تبريز حمل ميشوند عبارتند از ميوه خشكبار ، توتون تنباكو ، پشم و چرم و امثال اينها كه از راه تبريز بروسيه فرستاده ميشوند و درعينحال بايد تصديق كرد كه هنوز آنطور كه شايسته و مناسب بوده اوضاع اقتصادى