گذشته و بلكه از اول جنگ بين المللى تشكيل شدند دو كابينه آقاى مستوفى الممالك بيش از ساير كابينه‌ها در مقدرات ايران مسئوليت دارند زيرا كه در زمان كابينه اول آقاى مستوفى الممالك جنگ بين المللى شروع و ابواب استفاده به روى ايران باز و در زمان كابينه اخير ايشان بدورهء تازه ايران خاتمه داده شد ما در اينجا نمىخواهيم در باب كابينه اول آقاى مستوفى الممالك كه در اواخر بارس‌ئيل مستعفى گرديد اظهار عقيده كنيم زيرا كه ما مىخواهيم فقط وقايع يكسال گذشته را متذكر شويم ولى نمىتوانيم نيز خوددارى از اظهار يك عقيده كنيم كه اگر كابينه مزبور به قدر كفايت پيش‌بين مىبود و ميدانست كه قهرا انقلاب بزرك دنيا بمملكت ما هم سرايت خواهد كرد و در اين صورت ماشين حكومت هرچه سهل‌تر باشد بهتر خواهد بود مسلما مجلس را در موقع جنگ بين المللى منعقد نميكرد و قطعا يك قسمت از اين بدبختىها هم پيش نمىآمد . كابينه آقاى مشير الدوله كه سال تازهء ايران را افتتاح نمود مجال دادن امتحان قطعى خود را پيدا نكرد . كابينه شاهزاده عين الدوله نسبة يكى از كابينه‌هاى خوب ايران محسوب شده و مىتوان گفت كه تجربه و تدبير و متانت شاهزاده عين الدوله از قسمت اعظم پيش‌آمدها جلوگيرى كرده و ممكن بود منافع كلى براى ايران جلب نمايد . اساس سياست كابينه شاهزاده عين الدوله بىطرفى متمايل بمؤتلفين بود ، در زمان كابينه ايشان حسين رؤف بيك در كرند شكست خورده حاضر براى ترك خاك ايران گرديد و در زمان زمام‌دارى ايشان دولتين هم‌جوار ما حاضر شدند كه به دولت ايران بعضى مساعدتهاى عملى از قبيل دادن پول ، اسلحه و رفع اختلافات راجع باخذ ماليات بتوسط قونسولها و استمهال و غيره بنمايند ولى متأسفانه قبل از حصول نتايج متصوره استيضاح بحيات آن كابينه خاتمه داد . تعيين مسلك كابينه آقاى مستوفى الممالك خالى از اشكال نيست زيرا كه از يك طرف معظم له منكر ابراز مخالفت نسبت بهمسايگان شمالى و جنوبى بود ، حفظ روابط و داديه را بين دولت ايران و دولتين لازم مىدانستند و اين عقيده در طرز تشكيل كابينه بىمدخليت نبود و از طرف ديگر در زمان كابينه ايشان طرفداران سياست آلمان و عثمانى بر شدت عمليات خود افزوده عناصرى كه حضرت معظم له را از خود مىشمردند مروج جدى سياست مزبوره بودند و حتى ميرزا سليمان خان معاون يا كفيل وزارت داخله بنام ايشان مسند وزارت داخله را اشغال و حلقه‌هاى زنجير اسارت ايران را ميساخت بهرحال نسبت بكابينه ايشان فقط چيزى كه بطور قطع مىتوان گفت اين است كه جنبه قولى كابينه آقاى مستوفى الممالك بر جنبهء فعلى آن مىچربيد و حكومت ايشان را بقول فرنگيها حكومت Laisser faire Laisser aller ( بگذار خودش برود يا بشود و يا باصطلاح ما بطبيعت واگذار نمودن ) مىشود ناميد و شايد همين يك صفت حكومت پيشرفت سياست آلمان و عثمانى را كاملا ضمانت نموده و موجبات آن را فراهم كرد . كابينهء شاهزاده فرمانفرما چون خيلى كم‌دوام بود يادگارهاى عملى از خود نگذاشته جز آنكه سلامت روى حضرت معظم له و حسن سياست و تدبير ايشان و ثبات قدم در ميل باصلاحات جدى افكار عامه را تا حدى تسكين داده وحشتى را كه در طهران حكمفرما بود مرتفع نمود . دوره سوم تقنينيه مجلس شورايملى در ظرف اين يك سال متفرق گرديد در مجلس سيم ظاهرا نمايندگان به چهار دستهء مختلف و معدودى مستقل تقسيم مىشدند : اعتداليها ، دموكراتها ، بيطرفها ، هيئت علميه ولى معنا اعتداليها و هيئت علميه يك دسته ، دموكراتها و بىطرفها دسته ديگرى را تشكيل ميدادند . تا اوائل سال گذشته اعتداليها و بىطرفها و دموكراتها مؤتلف و ظاهرا متفقا كار ميكردند و هيئت علميه خارج از ائتلاف بود اگر بخواهيم نتيجه عمليات گذشته ائتلاف اين سه دسته را بخاطر بياوريم جز گذراندن اعتبارنامهاى همديگر و تقسيم عضويت كميسيونها بين اعضاى ائتلاف و بالاخره داخل كردن اشخاصيكه مورد محبت رؤساى ائتلاف بودند در كابينه‌هاى مختلفه يادگار ديگرى از ائتلاف باقى نخواهد ماند . چنانچه قبلا هم ميشد پيش‌بينى كرد ائتلاف مزبور عمر طولانى نكرده مخصوصا بعد از انتخابات ثانوى طهران و انتخاب شدن كانديداهاى فرقه دموكرات در نزاع ائتلاف سرعتى حاصل شد . جهت را بعقيدهء ما باز بايد در سياست خارجى كشف كرد به اين معنى كه دولتين آلمان و عثمانى براى پيشرفت پليتيك خود مجلس را يكى از ميدانهاى عمليات و استفاده خود ديده و چون حالت روحيه تمام عناصر ائتلاف مثل هم نبود و بعضى تندرو و جسور و حاضر براى همه نوع عمليات شديده بوده و عناصر ديگر بالعكس كندرو و ملايم و بىجرأت و لذا براى پليتيك مزبور كمتر مورد استفاده بودند بنابراين يك ماه قبل از استيضاح يعنى در ماه رجب گذشته باطنا ائتلاف منحل و اتحاد محرمانه بين رؤساى دموكرات و چند نفرى از بىطرفها منعقد گرديد تا اينكه در ماه شعبان گذشته در روز استيضاح ائتلاف مزبور رسما منحل گرديد . پس از ائتلاف مزبور باز اكثريت با دموكراتها و بىطرفها بود و اگرچه اين اكثريت اكثريت ثابتى