احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
326
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
آنكه پس از تصرف كرمانشاهان موقعيتشان تقويت يافته با يك ضربت او را از پاى درآوردند حتى وزيرمختار روس به سپهسالار وزير جنگ گفته بود دلايل قويه در دست داريم كه به خوبى نشان ميدهد فرمانفرما با مليون كرمانشاهان مكاتبهء محرمانه داشته است . روز بعد مسيو يورنيف ترجمان سفارت روس از رئيس الوزراء مستعفى ديدن كرد و فرداى آنروز شاهزاده از عمارت شهرى به باغ فرمانيه نقلمكان نموده و از آنجا براى مدت نامعلومى به شكار رفت . روزنامه يوميه « رعد » مقالهء اساسى خود را به اين موضوع اختصاص داده و چنين اظهار عقيده نمود : بحران كابينه استعفاى شاهزاده فرمانفرما با كمال تأسف اطلاع يافتيم كه شاهزاده فرمانفرما رئيس الوزراء عصر روز گذشته در قصر فرحآباد پس از تشرف بحضور مقدس ملوكانه استعفاى خويش را از مقام رياست وزراء تقديم سدهء سنيه شهريارى نموده و قبول آن را مستدعى و از قرار معلوم استعفاى معظمله موقع قبول يافت . شاهزاده فرمانفرما يكى از رجال سياسى و وزراى كاردانى بودند كه از همان به دو طلوع حرب بين المللى عقيده سياسى ايشان اساسا برآن بود كه از نقطهنظر مصالح مملكت روابط دولت ايران را با دولتين مجاور بر يك شالوده مستحكمى استوار ساخته و از طريق ازدياد الفت و تكميل مناسبات و دادآميز منافع حياتى و تماميت ايران را تأمين سازند . با همين عقيده سياسى و عزم راسخ بود كه در تيرهترين مواقع و در سختترين بحرانهاى تاريخى ايران در حالتى كه انواع مخاطرات شخصى و لطمات مادى براى ايشان نهتنها ممكن التصور بلكه محتمل الوقوع بود فداكارانه زمام امور را عهدهدار شده و اينك نيز كنارهگيرى را مقتضى پنداشتهاند . شاهزاده فرمانفرما بر خلاف انتظارات بعضىها در دوره زمامدارى بىمزاحم در محيط حكمرانى خويش نسبت به هيچ يك از اشخاصى كه يك نفر آدم عادى مىتوانست بسوابق آنها تشبث جسته حس انتقام خود را قانع سازد ابدا گرد مزاحمت نگرديده و با يك حسناخلاقى كه شايد بيرون از تصور و خارج از فكر محدود مردمان عادى بود دوره رياست وزرائى خود را خاتمه دادند . اينك با تكرار تأسف از استعفاى ايشان ذكر اين نكته بيموقع نيست : هركس در كف نفس و اثبات اخلاق نيكو مجاهدت ورزد البته دوره حكمرانى او نيز در انظار عامه و تاريخ روزگار نفيس و قدر و قيمت خواهد داشت .