احمد على سپهر ( مورخ الدوله )

259

ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )

رضا نراقى - صادق على احمد - صادق نراقى - ميرزا قوام - عبد الرسول - مدير علميه - حاج شيخ محمد علىزاده نراقى - شيخ محمود على رضا رضاجناب - محمد نطنزى ) الحق علماى اعلام با يك اتحاد كامل براى همه‌گونه اقدامى حاضرند ( سيد عبد الرحيم كاشانى ) از عراق - توسط جناب مستطاب اجل آقاى ميرزا سليمانخان دامت شوكته كميته دفاع ملى برحسب اقتضاى ديانت اسلامى و امر كميته با يك‌صد نفر سوار مسلح خود از كمره بعراق عازم و حاضر منتظر امر كميته مقدس هستيم ( نصر اللّه سردار حشمت ) از همدان - توسط حضرت و الا شاهزاده سليمان ميرزا كميته دفاع ملى در اينموقع كه احضار تهران شده بهمدان آمده وضع اينجا را به حمد اللّه خيلى خوب و مستعد مىبينم براى ايثار جان با نهايت شرف حاضر و منتظر امرم . مشير السلطان شنبه 4 دسامبر 1915 ( 26 محرم 1334 - 11 قوس توشقان‌ئيل ) نگارنده كه روز گذشته از قم حركت كرده بودم امروز عصر وارد سلطان‌آباد عراق شده در خانه يكى از اقوام خود حاج آقا شمس الدين مجتهد وكيل آزاديخواه مجلس منزل نمودم شب باتفاق پرنس رويس وزيرمختار آلمان و كنت كانيتس آتاشه ميليتر سفارت منزل شاهزاده عضد السلطان شام دعوت داشتيم وزيرمختار علل عدم معاودت به طهران را مفصلا شرح داد . دو ساعت بعد از نيمه شب مسيو شونمان قونسول آلمان وارد عراق شد حاج آقا شمس الدين مجتهد عراقى وكيل مجلس وكلائى كه از قم بطهران براى مذاكره با هيئت دولت رفته بودند اولين مكتوب مبنى بر شرح وقايع را بعنوان وكلاء مهاجرين ارسال داشتند كه عينا درج مىشود : شاهزاه عضد السلطان قاجار ( سناتور فعلى ) « از طهران 26 محرم 1334 خدمت ذىافاضت هيئت منتخبه آقايان نمايندگان عظام مهاجرين قم دامت تاييداتهم ارادتمندان بعد از ورود بطهران و شرف‌اندوزى خدمت حضرت آقاى رئيس دامت شوكته و بمحض مذاكرات لازمه با تصويب حضرت معظم صبح شنبه را بدربار رفته حضور حضرت اشرف آقاى رئيس الوزراء شرفيابى حاصل و برحسب قرارداد آقايان عظام آنچه را كه براى كسب تكليف و مصلحت‌جوئى و محظوراتى كه موجب توقف آقايان عظام در قم شده بود مشروحا بعرض حضرت معظم رسانيده و راجع به تمام مطالب جوابهاى كافى فرمودند كه ذيلا براى استحضار آقايان محترم عرض مىشود اولا راجع به علت حركت و توقف آقايان كما ينبغى شرحى عرض شد كه آيا عللى كه موجب حركت بود رفع شده است و حضرت اشرف اطمينان دارند كه تجديد نميشود يا خير چه يكى از علل تقرب قشون روس بطهران بوده و شايد بعضى هنوز اطمينان ندارند كه چهار صباح ديگر تجديد نشود درين موضوع معظم‌له فرمودند اگر مقصود آقايان رجعت قشون از كرج و ينگىامام است بقزوين قشون روس از كرج رفته و در ينگىامام هم عده كمى است كه دور نيست بقزوين مراجعت نمايند و راجع به حركت بطهران آنها هم مطابق مذاكرات خيلى به نظر من بعيد مىآيد كه تجديد آن تصميم را بنمايند و فعلا موجباتى براى ورود قشون در پيش نيست بلكه موجبات عدم ورود بيشتر فراهم گشته و اگر آقايان منتظرند كه قشون روس بالمره از خاك ايران خارج شود صريحا ميگويم امروز با ملاحظات و پيش‌آمدهاى جنگ به نظر من تصورى است محال و گمان ندارم با مذاكره و عناوين ديپلوماسى متقاعد بشوند در قوه من بلكه در قوه احدى تصور نميكنم باشد كه بتواند با مذاكره اين مسئله را از پيش ببرد . اما راجع به تصميم دولت كه آقايان استعلام كرده‌اند تا از آن‌رو تكليف خود را بدانند اگر دقت فرموده بوديد در تلگراف رياست محترم مجلس و وزير امور خارجه كه بموجب تصويب و عقيده خود من بود اظهار شده بود كه دولت بىحضور آقايان نمايندگان نميتواند تصميمى بگيرد و علت هم اين است كه مملكت ما مشروطه است و در مملكت مشروطه تصميمات دولت بايد با موافقت نمايندگان باشد نميگويم كه هر تصميمى را بايد در مجلس علنى گفت لكن مشاوره و تبادل فكر با رؤساى احزاب و يك عده از نمايندگان ناگزير است