احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
250
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
از طهران بقم حضورى توسط حكومت جليله قم خدمت حضرت حجة الاسلام آقاى آقا ميرزا سيد محمد طباطبائى و آقايان نمايندگان محترم و آقاى متولىباشى پس از استعلام از سلامتى آقايان غرض از مزاحمت معطوف داشتن خاطر محترم آقايان باهميت فوق العاده موقع مملكت و اشكالات دولت جلب مساعدت آن ذوات محترم است براى رفع آن اشكالات و اصلاح اوضاع چنان كه مسبوق هستيد از موقع تقرب قشون روس بطهران تاكنون دولت با نمايندگان دولتين مشغول مذاكرات جدى است و اميدوار است بحصول نتيجه رضايتبخش موفق گردد ولى تصديق ميفرمائيد اگر اشخاص و دستجات مختلف در نقاط مختلف بر خلاف رأى و مشى دولت اقدامات نمايند اشكالات زياد شده و دولت نائل به مقصود نخواهد شد از قرار راپورتهاى واصله در قم بعضى اقدامات مىشود كه به نظر مخالف مشى و عقايد دولت ميايد اين مسئله يعنى تشكيل مركزهاى مختلفه باعث تفرقه قواى مملكت شده ما را بطريق بدبختى سوق مينمايد تصور ميكنم برخاطر آقايان پوشيده نباشد كه بايد تمام قوى و عناصر مملكت در خط واحد مشى نمايند فعلا دولت لازم ميداند كه براى اصلاح حال و مآل مملكت آقايان علماء اعلام و نمايندگان محترم چنان كه سابقا اطلاع داده شده به طرف طهران حركت فرمايند و از هرگونه اقدام مخالف صلاح در قم جلوگيرى فرمايند تا دولت با مساعدت آقايان محترم و موافقت نظر آنها تعقيب مذاكرات را براى اصلاح كليه اوضاع نموده نتيجه قطعى را به تمام نقاط مملكت اطلاع دهد حسن مستوفى الممالك » . از كاشان توسط آقاى سليمان ميرزا كميته دفاع ملى در اطاعت اوامر مطاعه كه براى حفظ وطن عزيز از همهچيز خود صرفنظر نموده مهاجرت فرموديد همه قسم حاضريم و منتظر دستور العمل هستيم . » از كرمانشاه كميته دفاع ملى در نزديكى طاق بستان ما بين قزاقهائيكه در تحت رياست رمانوف بودند و ژاندارمرى و قواى ملى كرمانشاهى زدوخوردى شده و قزاقها مغلوب و پس از دادن مقدارى اسير فرار نمودند و يك توپ بدست ژاندارمرى افتاد . از شيراز مقدارى عساكر از بوشهر خارج و به طرف بصره روانه شدند گويا در بصره تحت تضييق و تهديد هستند . از زنجان ما بين قواى ملى در تحت رياست ميرزا كوچك خان و برادر ضرغام السلطنه زدوخورد شده برادر ضرغام دستگير و خوانين متفرق و خود ضرغام هم گويا زخمى شده است . » از عراق قواى ملى اداره شعبه بانك شاهنشاهى را ضبط نمودند . از قم بطهران مقام محترم رياست وزراء عظام دامت شوكته تلگراف مبارك زيارت شد اولا از توجهات و مساعى جميله حضرت اشرف كه صرف منافع و مصالح مملكتى ميفرمايند همگى را كمال تشكر حاصل است و اميدواريم كه در پيشرفت مقاصد دولت موفقيت كامل حاصل فرمايند ثانيا شرحيكه در خصوص موقع حاضر مملكت و مذاكرات هيئت دولت با دولتين و عدم صلاحيت بعضى اقدامات بر خلاف مشى دولت مرقوم فرموده بوديد با حضور همه قرائت شد لازم است خاطر مبارك را مستحضر و مطمئن سازيم از اينكه آقايان مهاجرين در اينمدت توقف در قم هيچ طريقهء جز پيروى مشى دولت اتخاذ نكرده و قدمى بر خلاف مصلحت مملكتى برنداشتهاند اگر تضييقات و تهديدات مركز و استنباط تصميم حركت موكب مبارك همايونى سبب گرديد كه از طهران مهاجرت كرده گوشه ديگرى اختيار نمايند ابدا در عقيده شاهپرستى و وطندوستى تغيير و تزلزلى حاصل نگرديده و مصالح مملكتى را از نقطهنظر دور نداشتهاند بلكه خيلى ميل دارند كه هرچه زودتر دولت از اقدامات و مذاكرات خود نتيجه مطلوبه قطعى گرفته و تكليف عمومى معين گردد اما اينكه امر بمعاودت مهاجرين فرمودهاند شايد برخاطر محترم حضرت اشرف به خوبى واضع باشد كه قبل از ختم مذاكرات هيئت دولت و تعيين تكليف قطعى مراجعت بىنتيجه خواهد بود و اگر از يكطرف اين اطمينان از بهبودى اوضاع حاصل مىشود از طرف ديگر خبر ورود يكصد نفر قزاق بپاىتخت و توالى پياده شدن قشون روس بانزلى كه مثل اخبار عادى در آنجا خوانده مىشود آن اطمينان را سلب مينمايد تا در طهران بوديم آنهمه انتشارات داده ميشد كه بعضى قوى برضد بعضى جمعآورى و پاره آلات و ادوات ناريه تهيه شده است بعد از اين مهاجرت بر همه معلوم شد كه نه قوائى در ميان بوده و نه آلات و ادواتى تهيه شده است حالا هم اگر اخبارى در طهران شايع است و راپورت اقداماتى بهيئت دولت عرض مىشود از همان اراجيف و شايعات بىاصل است اينجا كه هيچ خبر نيست همه با يك صبر و سكوت نشسته انتظار ميبريم كه هيئت محترم دولت آخرين تكليف قطعى اين مملكت را و بهترين نتيجه را كه مشوق مراجعت مهاجرين باشد و عدم ظهور واقعه نظير 7 محرم را اطمينان بدهد اعلام فرمايند و الا مصداق اين شعر مىباشد : كس نداند كه چرا رفت و چرا باز آمد . امروز تلگرافى از مسيو ووسترو قونسول آلمان در شيراز بمضمون ذيل به قم و اصل گرديد : از شيراز بقم 29 عقرب توشقائيل وزيرمختار آلمان قم اسراى انگليسها در اهرام نزديكى بوشهر محبوسند موجب راپورت مسيو واسموس انگليسها عده كثيرى از سپاهيان خود را از بوشهر به طرف بصره سوق دادهاند اخيرا هم جنگى در شمال بوشهر بين انگليسها و ژاندارمها واقع انگليسها متهورانه با تلفات زيادى بازگشتند ( ووسترو ) شاهزاده معتمد الدوله حكمران قم بديدن پرنس رويس آمده تلگرافات رئيس الوزراء را ارائه داد پرنس رويس گفت مادام كه قشون روس بقزوين معاودت نكرده صحبت رفتن بطهران را نبايد مطرح مذاكرات قرار داد .