احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
215
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
نگارندهء با پرنس رويس بديدن شاهزادهء عين الدوله رفتيم و بمناسبت قتل برادرزادهاش امير اعظم تسليت گفتيم . جمعه اول اكتبر 1915 - يكساعت بغروب مانده معين الوزاره رئيس كابينه وزارت امور خارجه به منزل من در تجريش آمد در خصوص روابط ايران با روس و انگليس صحبت شد گفت دولتين هنوز تقاضاى ايندولت را راجع به موراتوريوم قبول نكردهاند اما محتمل است بپذيرند در باب عهدنامه با آلمان اظهار داشت طرح پيشنهادى مسيو ليتن نميتواند مبناى مذاكرات واقع شود زيرا ضمانت حفظ استقلال ايران بطور ابهام ذكر شده بعلاوه آلمانها ميخواهند هرنوع شده ايران را با روس طرف كنند در صورتى كه با نداشتن اسلحه و قورخانه و پول چگونه ميتوان بروسيه اعلان جنگ كرد خوب است اقلا صبر نمائيد تا راه صربستان بازشود كه آلمان بتواند مستقيما بايران كمك برساند . در خصوص فعاليت سردار محيى و ميرزا كريم خان رشتى بر عليه دولت گفت اين عناصر مفسد متأسفانه اسرار كابينه را از محتشم السلطنه وزير امور خارجه ميفهمند و بايد اقدامات شديدى نسبت به آنها به عمل آيد تا دست از تحريكات خود بردارند ضمنا راجع بوثوق الدوله وزير ماليه اظهار داشت رئيس - الوزراء مايل است از عقايد باطنى او در سياست خارجه مسبوق شود كه آيا كما فى السابق با روسها مربوط مىباشد يا چنان كه شهرت دارد با سفارت آلمان روابط خصوصى پيدا كرده است اگرچه خود وثوق الدوله علنا در هيئت دولت گفته است ايران بايد اجبارا تمايل خويش را بروس و انگليس نشان دهد زيرا آلمان هيچ كمكى نخواهد توانست بما بكند . معين الوزاره باوجود قرابت چندان رابطه خوبى با وثوق الدوله ندارد و اينكه انتشار يافته انگليسها او را برضد وثوق الدوله برانگيختهاند بىاساس است معين الوزاره ( حسين علاء ) رئيس كابينه وزارت امور خارجه بعدها كرارا مقام وزارت و سفارت و وزارت دربار و نخستوزيرى را داشت معين الوزاره چون در انگلستان تحصيل كرده مردم او را انگلوفيل ميدانند و حال آنكه به آلمانها بيشتر سمپاتى دارد مستوفى الممالك او را دوست ميدارد اما ميترسد بدخواهان از سادگى او سوء استفاده نمايند تسلط معين الوزاره بالسنه فرانسه و انگليسى در ميان سفارتخانهها ضرب المثل است . سهشنبه پنجم اكتبر 1915 ميرزا سليمان خان ميكده معاون وزارت ماليه را ملاقات كردم در باب روابط خودش با سفارت آلمان گفت من در محظور گير كردهام از يكطرف انگليسها بقدرى از من رنجيدهاند كه اخيرا از من برئيس الوزراء شكايت كرده و اظهار داشتهاند ميرزا سليمان خان برادر خود را بمترجمى كنت