احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
211
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
امروز ساعت 9 بعد از ظهر مستوفى الممالك رئيس الوزراء به منزل محتشم السلطنه وزير امور خارجه در دزآشوب رفته معين الوزاره رئيس كابينه را به آنجا خواسته و تا پاسى بعد از نصف شب مشغول تحرير مراسلات بعنوان سفارتخانهها بودند . امشب معين الاسلام ( اورنگ ) با كنت كانتيس آتاشه ميليتر سفارت آلمان راجع بروابط با بختيارىها مذاكره كرد . خوانين بختيارى بهيچكس بدرجهء معين الاسلام ايمان و اطمينان ندارند . چهارشنبه 22 سپتامبر 1915 تلگراف از رشت « يازدهم ذى القعده 1333 قمرى امروز هنگام ظهر نايب قنسول روس با سى نفر قزاق بشهبندرخانه عثمانى هجوم كردند عده قزاقها سر راههاى اطراف شهبندرى را گرفته نايب قنسول روس با عده ديگر وارد عمارت ميشوند يك دفعه عموم تجار و كسبه بناى بستن دكاكين را گذارده تمام كاروانسراها بسته شد بازارها در پنج دقيقه بسته گرديد وحشت و اضطراب زياد حكمفرما بود ولى اغلب از حقيقت واقعه مطلع نبودند بالاخره پس از يكربع ساعت معلوم شد كه قنسول عثمانى را با دو نفر اعضاء شهبندرى روسها دستگير و با بيرق ماه و ستاره و تمام اسناد و نوشتجات و ارشيو بقونسولخانه روس بردهاند و الساعه كه سه بغروب است شنيدم آنها را به انزلى حركت دادند كه بروسيه ببرند مردم رشت در وحشت هستند و گفته مىشود اطراف رشت دستجات مسلحى وجود دارند حكومت از شدت مداخله قنسول ميل ندارد در گيلان بماند . » قوام الملك پنجشنبه 23 سپتامبر 1915 صبح مستوفى الممالك رئيس الوزراء را ملاقات كردم اظهار داشت هيئت وزراء تصويب نمودند كه شاهزاده نصرت السلطنه بايالت فارس منصوب گردد . مستوفى از اوضاع ناراضى بود ميگفت چند نفر از قبيل سردار محيى و ميرزا كريم خان مشغول تحريك در داخل كابينه شده وزراء را برضد يكديگر برانگيختهاند . جمعه 24 سپتامبر 1915 از حكيم الملك وزير معارف در صاحبقرانيه ديدن كردم او هم اظهارات رئيس الوزراء را تأييد نموده گفت سردار محيى و ميرزا كريم خان شروع به شبنامهپرانى كرده بين وزراء نفاق انداختهاند شهرت دادهاند كه حكيم الملك و مستشار الدوله و علاء السلطنه و وثوق الدوله و سپهدار اعظم يكطرف هستند ، شاهزاده شهاب الدوله وزير پست و تلگراف و محتشم السلطنه وزير امور خارجه طرف ديگر . ( حكيم الملك چون در حزب دموكرات عضويت دارد و مورد اعتماد كامل تقىزاده است اطمينان سفارت آلمان نسبت به او جلب شده و در ميان وزراء بىپرواترين مدافع آلمان بر عليه روس و انگليس حكيم الملك و مستشار الدوله بشمار ميروند بطوريكه وزارت امور خارجه مذاكرات محرمانه اخير با سفارت انگليس را از اين دو وزير مكتوم داشته است ) . شنبه 25 سپتامبر 1915 وثوق الدوله وزير ماليه از بىتصميمى و عدم جديت رئيس الوزراء مينالد