احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
194
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
پنجشنبه پنجم اوت 1915 - 23 رمضان 1333 خبر رسيد كه متجاوز از يكهزار نفر سالدات روسى از قزوين به طرف تهران براى تهديد دولت حركت كردهاند . مستوفى الممالك رئيس الوزراء از اين خبر متوحش شده محتشم السلطنه و چند نفر از وكلاى مجلس را در عمارت هيئت وزراء خواسته و تا پنج ساعت بعد از نصف شب مشغول مذاكره و اقدام براى جلوگيرى از تجاوزات روس بودند و معين الوزاره رئيس كابينه وزارت امور خارجه را بسفارتخانهها ميفرستادند . وقت سحر مستوفى الممالك در قصر صاحبقرانيه بحضور شاه شرفياب شد . پرنس اسحق خان مفخم الدواله وزيرمختار ايران در روسيه جمعه ششم اوت 1915 - 24 رمضان 1333 يكساعت قبل از ظهر شاهزاده شعاع - السلطنه در سفارت ييلاقى تجريش بديدن پرنس رويس آمد وزيرمختار آلمان از استماع خبر حركت قشون روس به طرف تهران مضطرب بود خيال داشت با تمام اعضاء سفارت باصفهان برود و تصور ميكرد شاه و هيئت وزراء هم بهتر است پايتخت را به آنجا انتقال دهند قبل از ظهر هيئت وزراء جديد در تحت رياست مستوفى - الممالك در صاحبقرانيه تشكيل يافت و تا چهار بعد از ظهر به طول انجاميد بالاخره نظر باقدامات دولت و فعاليت معين الوزاره رئيس كابينه وزارت امور خارجه سفارتين روس و انگليس حاضر باصلاح شده و قشون روس كه تا قريه كوندج يك منزلى قزوين آمده بودند به طرف قزوين مراجعت كردند . فن باخ نايب سفارت روس بشاهزاده فرمانفرما گفته بود قشون روس بين قزوين و تهران توقف خواهد كرد و بپايتخت وارد نخواهد شد . ساعت 9 صبح نگارنده برستمآباد رفته مشير الدوله را ملاقات و علت انصراف از تشكيل كابينه را پرسيدم مشير الدوله گفت من بواسطه عدم قبول مستوفى الممالك موفق نشدم اما مستوفى خود را قدرى تشنه اشغال مقام رياست وزراء نشان داد خيلى غريب بود كه يك روز قبل من عضويت كابينه خود را به او تكليف كردم بعذر كسالت متعذر شد و لكن روز بعد رياست دولت را پذيرفته و برستمآباد آمده به من پيشنهاد قبول عضويت در دولت نمود ! عصر آن روز مشير الدوله از خبر عزيمت قشون روس به طرف تهران مضطرب شده در پذيرائى هفتگى پرنس رويس حضور بهم رسانيد كه تحقيقى از اوضاع نمايد نگارنده قدرى ديرتر در پذيرائى حاضر شده و بهمگى مژده معاودت قشون روس به طرف قزوين را دادم و اسباب آسايش خيال عموم گرديد بعد از چند