احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
170
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
عمومى ميدانستند و عناصر ممالك مختلفه اطريش وهنگرى را مثل آورده ميگفتند همانطور كه ما قبل از جنگ اختلافات داشتيم و حاليه كنار گذاردهايم ايرانيها و مسلمانان نيز بايد همانطور بكنند ميگفتند كلماتيكه به روى مهر و علامت مخصوص سلطنتى اطريش و هنگرى محكوك است كلمات لاتينى ذيل است Virilus Unetis يعنى « همه متفق شويم » ولى براى اين توليد اتفاق حقيقى با آنكه تمام عناصر مختلفه ممالك امپراطورى اطريش و هنگرى ميكوشيدند معهذا متأسفانه آنطور كه بايد كامياب نميشدند تا جنگ شروع شد . در اينجا كنت لگتتى شعر معروف فارسى را يادآور شدند كه ميگويد ( عدو شود سبب خير اگر خدا خواهد ) و ميگفتند بايد ما از دشمنان خود ممنون باشيم كه اسباب توليد يك اتحاد حقيقى ميان عناصر مختلفه و متنوعه مملكت ما شدند هنگرىها بيرق اطريش را برنگهاى سياه و زرد است بلند نموده و سرود ملى را به زبان آلمانى ميخوانند . نسخههاى سرود سابق معروف بسرود كسوت را كه سردسته آنها بود و تجزيه هنگرى را از اطريش ميخواست پاره نموده نام او را بزشتى مىبرند . تمام عناصر آلمانى به زبان اسلاو سرودهاى جنگى خود را ميخوانند و عناصر اسلاو به زبان آلمانى اينست خدمتى كه دشمنان ما بمملكت ما كردهاند . جناب كنت لگتتى بيانات خود را به اين طريق به پايان آوردند كه بعقيده ايشان وظيفه ملت ايران توليد يك حس اتفاق حقيقى ميان خود و برادران اسلامى خود مىباشد و وظيفه دولت ايران حفظ بيطرفى حقيقى و معنوى خود و نه بىطرفى اسمى و سطحى و به اين دو شرط فقط ايران ميتواند عظمت گذشته خود را بدست آورده و در ميان دول امروزه داراى مقام و حيثيت باشد . » جمعه 30 آوريل 1915 امروز صبح شاهزاده عين الدوله رئيس الوزراء به بازديد پرنس رويس وزيرمختار آلمان آمد چون شاهزاده السنه خارجى نميدانست خواهش كرد نگارنده واسطه مكالمه واقع شوم از وضعيت مشكل ايران ، از باريكى موقع شخص خود و از نفوذ ايادى روس و انگليس در مجلس گفتگوى زياد نمود و از اينكه قادر نيست عموم وزراء خويش را از رجال متمايل به آلمان انتخاب كند ابراز تأسف نموده گفت پرتفوى جنگ را از راه ناچارى خود متكفل خواهم بود براى وزارت داخله مجبور به تعيين شاهزاده فرمانفرما شدهام هرگاه اسامى زننده ديگر در ضمن معرفى وزراء به چشم شما بخورد اهميت ندهيد بايد قدرى متفقين را تسكين داد اما اختيار سياست عمومى مملكت با شخص من است و نواب و الا هم از احساسات باطنى من بىاطلاع نيستند منتها الامور مرهونة باوقاتها شاهزاده عين الدوله عضويت حكيم الملك را كه بضديت شديد با متفقين معروف بود به حساب آلمان منظور داشت و منت بزرگى گذاشت كه چنين شخص ژرمانوفيلى را علىرغم متفقين و علىرغم اكثريت مجلس داخل كابينه خود خواهد كرد . شنبه اول مه 1915 مطابق 16 جمادى الاخر 1333 - 11 ثورتوشقانئيل امروز صبح پرنس رويس وزيرمختار آلمان با لباس نيم رسمى در فرحآباد حضور شاه شرفياب شد پس از مراجعت بتهران اين اولين شرفيابى بود كه از راه ادب و نزاكت به عمل آمد و مذاكرات محرمانهء سياسى به بعد موكول گرديد . يكشنبه 2 مه 1915 كنت كانيتس اتاشه نظامى آلمان وارد تهران شد . برحسب تصادف وزير مختار جديد روس فناتر نيز در همين روز وارد شد و اسدبهادر مهماندارش بود . امشب بعد از شام فن كاردف با سليمان ميرزا و وحيد الملك و ميرزا محمد على خان فرزين معروف به كلوب و آقا سيد جليل اردبيلى در منزل نگارنده جلسه محرمانه تشكيل داده در موضوع تمركز قواى ملى بمذاكره پرداختند . روز بعد كنت كانتيس باتفاق كلنل ماكسهازه متخصص توپ ماكسيم در قشون ايران به قم رفتند و پس از برگشت از قم مجددا بصفحات جنوب عزيمت كردند .