احمد على سپهر ( مورخ الدوله )

15

ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )

منافع عمل كند و تا زمانى كه مسيو « پوكليوسكى » آنجا باشد يقين داريم منافع ما ايمن و محفوظ خواهد بود مسيو « سازانف » اظهار داشت كه هر سفيرى كه از طرف روس آنجا باشد تعليماتى كه به او داده مىشود هميشه همان خواهد بود كه در موضوع منافع انگليس مثل مسيو « پوكليوسكى » عمل كند . » براى حفظ منافع باصطلاح تجارتى خود دولتين در ملاقات « بالمرال » سعى نمودند حكومت مقتدر و مطيعى در تهران روى كار بياورند و قرعه فال را بنام سعد الدوله زدند و تلگراف احضار او را از اروپا به تهران به لطايف الحيل از صمصام السلطنه رئيس الوزراء وقت صادر كردند و سعد الدوله روز 9 نوامبر 1912 بطهران وارد شد اما سابقه خصومت شخصى بين ناصر الملك و سعد الدوله مانع تشكيل حكومت مقتدر دست نشانده روس و انگليس شد و تدبير ناصر الملك با آنكه خود در ايران نبود بر ديپلوماسى انگليس و روس غالب آمد يعنى از پاريس محل اقامت موقتى خويش بوسيله مكاتبات تلگرافى و پستى چنان افكار عمومى ايران را برانگيخت كه براى سعد الدوله مجال زيست و ايست باقى نگذاشت و دولتين در برابر امرى غيرقابل اجراء قرار گرفتند و حساب آنها در استفاده از رقابت بين ناصر الملك و سردار اسعد بختيارى و جلب بختياريها به طرف سعد الدوله درست بيرون نيامد و بر خلاف انتظار ايشان ممتاز السلطان رئيس كابينه نيابت سلطنت با مهارت فوق العاده توانست تلگرافى از سردار اسعد مبنى بر اطاعت و وفادارى بعنوان ناصر الملك صادر نمايد صدور چنين تلگرافى علاوه بر توليد حيرت موجب سوءظن ميان سفارتين گرديد و نقشه‌هائى كه در « بالمرال » ساخته و پرداخته بودند نقش‌برآب شد . پس از ياس از صدارت سعد الدوله روسها عين الدوله را پيشنهاد كردند و انگليسها هم موافقت نمودند اما اعتراض شديد رؤساى ايل بختيارى اين نقشه را نيز عقيم گذاشت . اوضاع ايران روزبروز وخيم‌تر ميشد تهى بودن خزانه بواسطه عدم وصول ماليات بر ضعف دولت مركزى كه فاقد نيروى نظامى بود ميافزود دولت ايران به منظور تشكيل يك قشون شش هزار نفرى مجبور به كسب اجازه از دولتين بود و آنها در راه استخدام صاحب‌منصبان سوئدى نظير مستشاران ژاندارمرى معاذيرى تراشيدند . محمد على ميرزا ظاهرا آرامتر شد اما در تحت اراده روسيه آماده هرگونه جنبشى بود صمد خان شجاع الدوله حكومت شدادى خود را در تبريز ادامه ميداد و براى رجعت رژيم ارتجاعى شاه مخلوع علنا تظاهر ميكرد سالار الدوله حسب الامر وزيرمختار روس بطهران احضار و دولت ايران اجبارا رضايت داد كه مستمرى كافى به او اعطاء و املاكش مسترد گردد . ناامنى در جنوب به حدى رسيد كه مخبر السلطنه والى فارس با كمك صاحب‌منصبان سوئدى ژاندارمرى از حفظ جان و مال اتباع انگليس عاجز شده بودند ماشا اللّه خان كاشانى به شهر يزد حمله آورده و درصدد توقيف قنسول روس و قنسول انگليس برآمد . فشار آزاديخواهان به منظور افتتاح مجلس با مخالفت علنى سفارت روس مواجه شد براى مركزيت دادن بقواى مملكت دولتى نيرومند لازم بود براى تشكيل چنين دولتى پول ضرورت داشت و دولتين هرگونه مساعده يا قرضه را در گرو امتياز راه‌آهن جلفا - تبريز و محمره - خرم‌آباد نگاهداشته بودند علاوه بر آن دولت انگليس اعتراضى نداشت باينكه دولت روس خطى تا تهران احداث نمايد مشروط بر آنكه از منطقه روس به منطقه بيطرف تجاوز ننمايد و خود مايل بود گذشته از خطوط بندرعباس و كرمان خط آهن محمره - خرم‌آباد را پس از جلب رضايت « سازانف » وزير امور خارجه تزار تا بروجرد كه در منطقه روس واقع بود توسعه