احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
133
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
توقيف و در آبهاى گرم قفقازيه پياتى گرسك Piatigorsk ويسنتوكى Yessentouki محبوس ساختهاند . اين خبر و اخبار مشابه آن خيال كاردرف را از بابت قونسولگرى آلمان مقيم تبريز ناراحت ساخته و اطلاع از شروع جنگ بين عثمانى و روسيه بر نگرانى او افزود بدينواسطه دستور تلگرافى بعنوان ويلهلم ليتن قونسول خود در آذربايجان صادر نمود مبنى بر اينكه تدابير و احتياطات لازمه را در برابر عكس العمل احتمالى قواى روس بر عليه اتباع آلمان و عثمانى به كار بندد . ويلهلم ليتن حوادث آن ايام را مفصلا شرح ميدهد و ماعين اظهارات او را در ابتداى يادداشتهاى روزانه خود ميگنجانيم : « ساعت سه و نيم بعد از ظهر روز سىام اكتبر 1914 كه با عاطف بيك ژنرال قنسول عثمانى ملاقات نمودم مشار اليه هنوز خبر جنگ بين عثمانى و روس را اطلاع نداشت و باور هم نميكرد كه جنگ بشود يعنى ميل نداشت باور كند زيرا مدتها در روسيه خدمت سياسى داشته و احساساتش بيشتر متمايل بروسها بود . من بدوا زنم را با يك مادموازل آلمانى به قنسولگرى امريكا فرستادم و بعد خودم به آنها ملحق شدم مسيو گوردى پاتوگ قنسول امريكا گفت خطرى متوجه آلمانىها نيست و ما ميتوانيم شب را به قنسولگرى آلمان مراجعت نمائيم . ما همين كار را كرديم . روز دوشنبه دوم نوامبر 1914 ساعت 9 صبح غلام قنسولگرى در اطاق را كوبيد و خانم را به صرف چاى دعوت كرد ساعت 2 1 10 مجددا صدا زد وقتى كه من در را باز كردم گفت روسها عمارت قنسولخانه را محاصره كردهاند . فورا ما از در پشت قنسولخانه واقع در كوچه بنبست خارج و از ميان شهر خود را به قنسولخانه امريكا رسانيديم . در اطراف قنسولخانه امريكا جمعيت زيادى جمع شده بودند كه با دست زدن و هورا كشيدن ما را استقبال نموده و اظهار مسرت كردند از اينكه بدست روسها نيفتاديم در همان موقع شنيديم روسها ژنرال قنسول عثمانى و قنسول اطريش را دستگير كرده و اعلان زير را به ديوارهاى شهر تبريز الصاق نمودهاند : اعلان در اين اواخر معلوم شد كه قنسول آلمان باتفاق قنسول اطريش و قنسول عثمانى بدستيارى اشرار ميخواهند در داخله تبريز و در حدود آذربايجان اسباب آشوبى فراهم بياورند كه اهالى را دچار مهلكه سازند و وقايع سه سال قبل را بدرجه ظهور برسانند چون فى الحقيقه انتظام مملكت آذربايجان را نظاميان روس به عهده گرفتهاند و دولت ايران بالفعل قوه مكفى براى استقرار امنيت ندارد بنابراين برحسب امر دولت قويشوكت روسيه روز دوشنبه 13 ماه نظاميان روس قنسول عثمانى و اطريش را توقيف و تحت الحفظ روانه تفليس نمودند كه از سوءافكار و اقدامات فاسده آنها اهالى دچار مهلكه نشوند قنسول آلمان هم به سوءافكار خود پىبرده قبل از وقت در قنسولگرى آمريكا متحصن مىشود نظاميان روس در محافظه آسايش اهالى و انتظام حدود آذربايجان همه قسم اقدامات مجدانه مينمايند - جنرال قنسول دولت بهيه روس آرلف ( 13 ماه منظور 13 ذيحجه 1332 است ) . اتباع آلمان را بعدا اجازه دادند بطهران بيايند همهء آنها با زن و بچه حركت كردند ولى سه روز بعد ارلوف ژنرال قنسول روس دستور داد آنها را از باسمنج به تبريز برگردانند و تحت الحفظ در چهار مهمانخانه تبريز جا داده شدند خيلى بايشان سخت گذشت زيرا چند نفر از خانمها بچههاى شيرخوار داشتند . به بعضى از آنها اجازه داده شد بطهران بيآيند و دو نفر زن كه بچه شيرخوار داشتند در تبريز بمانند و بقيه روز يازدهم نوامبر 1914 به طرف جلفا حركت داده شدند كه از آنجا از راه سوئد و فنلاند بآلمان بروند .