محمدتقى نورى
پيشگفتار 25
اشرف التواريخ ( فارسي )
ناسخ التواريخ از لسان الملك سپهر ، يكى از مشهورترين منابع قاجارى است كه بهطور مفصل به ذكر وقايع عصر فتحعلى شاه پرداخته است . اين كتاب در دوره ناصر الدّين شاه به نگارش درآمده و وقايع را تا آنزمان ادامه داده است . براى شناسايى وقايع خراسان درباره مسائل مربوط به افغانستان منابع تاريخ افغانستان درخور توجهند . سراج التواريخ از ملا حسين محمد كاتب هزاره بهطور وسيعى وقايع افغانستان را شرح داده است و رابطهء حكام شهرهاى افغانستان را در ارتباط با ايران مطرح مىكند . عين الوقايع در تاريخ افغانستان از محمد يوسف رياضى هروى نيز بسيار شتابزده و مختصر اشارهاى به وقايع آن دوره ايران دارد . اشرف التواريخ اشرف التواريخ يكى از منابع تاريخ ايران در دوره نخستين فرمانروايى قاجارها ، بهويژه عهد فتحعلى شاه قاجار است كه كمتر شناخته شده است . شيوه نويسنده در گزارش رويدادها ، مانند ديگر وقايعنگاران عهد قاجار است . او مطالب خود را با پرداختن به ايل و تبار قاجارها بهويژه از دورهء فتحعلى خان قاجار ، و تلاشهاى او براى دستيابى به قدرت آغاز كرده است و به اختصار چگونگى به قدرت رسيدن سلسله قاجاريه را شرح مىدهد . مؤلف اظهار مىكند كه قصد ندارد مسائل تاريخى را در اين دوره بهطور گسترده شرح دهد . زيرا محمد صادق مروزى در كتاب خود بهطور كامل به شرح مسائل دوران حكومت فتحعلى شاه پرداخته و به دليل اينكه تكرار وقايع لزومى ندارد ، او به تفصيل آنها نپرداخته است . « مگر آنكه پس از تسخير ولايت خراسان و تصرف ارض اقدس فردوسنشان كه اين شگرفنامه به نام نامى . . . ابو السيف محمد ولى ميرزا زيب آرايش يافت . » ( 22 الف ) و البته اين عبارت اشاره او به يكى از منابع براى تأليف اين تاريخ است . مؤلف ، كتاب را به دستور محمد ولى ميرزا حاكم خراسان نگاشته است و عليرغم اينكه مؤلف در بخشى از كتاب آورده است كه وقايع را از سال 1220 آغاز مىكند ( 22 الف ) . درواقع وقايع اصلى كتاب از سال 1218 تا 1231 ، يعنى دورانى كه محمد ولى ميرزا حاكم خراسان بوده است ، را دربر مىگيرد .