عبد الحسين نوايى
مقدمه 23
اسناد ومكاتبات تاريخى ايرانى ( از تيمور تا شاه اسماعيل ) ( فارسي )
طوسى منشى فراهم نموده قسمت اعظم مكاتيب يا انشاء همين شخص است يا انشاء - اعتماد الدوله حاتم بيك منشى معروف كه او نيز ظاهرا همچون عبد الحسين نصيرى طوسى خود را از اعقاب خواجه نصير الدين طوسى مىدانسته است . از ميان اين مجموعهها منشآت حيدر ايواغلى به نظر من ارزندهتر است . زيرا اگر چه جامع نيست ولى نامهها را لا اقل با نظمى فى الجمله منطقى و بر اساس زمان تحرير پشت هم آورده است . بارى قدر مسلم اينكه اين اسناد مهم و اساسى تاريخ كمتر مورد توجه مورخين ايرانى قرار گرفته و به زحمت مىتوان در آثار مورخين باينگونه اسناد صحيح و دست اول برخورد نمود ( مگر در تاريخ بيهقى كه مؤلف خود در ديوان رسائل موظف بود ) و همين امر بود كه مرا بر جمع اسناد و مكاتيب و بالنتيجه به تهيه چنين مجموعهاى برانگيخت . مهمترين مآخذ براى تهيه اين مجموعه از لحاظ اهميت نخست جلد اول منشآت فريدون بيك است و بعد منشآت حيدر ايواغلى و سپس سه نسخه خطى به نشانههاى Sup . pers . 1815 و Sup . pers . 1825 و Ar . 3423 از نسخ كتابخانه ملى پاريس و همچنين منشآت خواجه شهاب الدين عبد اللّه مرواريد . منشآت فريدون بيك كتاب عظيمى است از مجموعهء مكاتبات سلاطين عثمانى با ملوك و امراء ايران و مصر و شرفاء مكه و شبه جزيرهء آناطولى . مؤلف در آغاز كتاب بذكر القاب پادشاهان اسلام و شرفاء مكه مكرمه و خانان قرم و سلاطين اوزبك و امراء اكراد و گجرات و شاهان ايران و القاب وزير اعظم و « وزراى متقاعدان » و ساير رؤسا و امناء دربار عثمانى از دفتردار و نشانجى و كتاب ديوان همايون و علما و فقها و شيخ الاسلام و قاضى عسكر و همچنين القاب قرالان ( - پادشاهان ) فرانسه و نمچه ( اطريش ) و له ( لهستان - پولونى ) و مجار و ونديك ( و نيز ) پرداخته و پس از ذكر مقدمهاى در سبب تأليف كتاب ، تيمنا بذكر حديثى از پيغمبر اكرم و مكاتبات آن حضرت با سلاطين معاصر مبادرت نموده و سپس مكاتيبى از خلفاى راشدين و عايشه زوجه پيغمبر ( ص ) و نامهاى از حسين بن على نقل كرده و آنگاه باصل مطلب يعنى مجموعه مكاتبات سلاطين عثمانى روى آورده است . اولين نامهاى كه وى ذكر نموده نامهء سلطان علاء الدين سلجوقى است به عثمان خان غازى در مورد بزرگداشت او و تفويض حكومتى به وى كه در حقيقت از همينجا حكومت عثمان غازى و سلطنت فرزندان او يعنى سلاطين عثمانى شروع مىشود . جلد اول كتاب در 626 صفحه و بنامه سلطان سليمان خان قانونى به شاه طهماسب صفوى خاتمه مىيابد . فريدون بيك اين كتاب را در 982 بپايان آورده