كه خلق وايجاد باشد صحيح نيست در افعال بندگان مگر بنا بر مذهب جهميّة « 1 » واشاعره « 2 » كه آنها را بخلق وايجاد خدا مىدانند ، وفساد آن خود ظاهرست ودر رسائلي كه در أصول دين وغير آن نوشته‌ايم بيان آن نموده‌ايم ، وهمچنين بمعنى دوم كه امر وفرمان باشد نيز صحيح نيست در همهء افعال بندگان چه از جملهء آنها معاصي است وچگونه آنها بأمر وفرمان خدا تواند بود ؟ ! چنانكه فرموده وَإِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا ، ، وامّا معنى سوم پس محقق طوسي خواجة نصير الدين طاب ثراه وجمعى ديگر از علما گفته‌اند كه : قضا وقدر باين معنى در همه جا صحيح است ومخفى نيست كه بآن معنى نيز در همهء حوادث صحيح نتواند بود ، زيرا كه هر گاه پيش از وجود هر چيز اعلامى بآن شده باشد يا آن در لوحى نوشته شده باشد پس بايد كه پيش از وجود هر چيز از ممكنات چيز ديگر از آنها باشد وقدم عالم لازم مىآيد پس بايد كه شامل بعض موجودات نباشد مثلا وجود لوح در لوحى ديگر نوشته نشده باشد وديگر هر چه موجود شود قبل از آن در لوح نوشته شده باشد ، يا تخصيص داد حكم را بموجودات عالم عنصرى ، يا بأفعال غير خدا ، وشيخ مفيد كه از أعاظم محققين علماى متقدمين ماست گفته كه : قضاى خداى تعالى در أشياء مختلف است هر چه در افعال بندگان باشد حكم وفرماني است كه در آنها كرده در پارهء بأمر ودر پارهء نهى ودر پارهء تجويز ورخصت ، ومراد اين است كه : هيچ فعلى از افعال بندگان نيست كه خداى عزّ وجلّ را در آن حكمي نباشد ، وقضاى أو در بندگان ودر آنچه از براي ايشان ايجاد كرده بمعنى خلق وايجاد است يعنى

--> ( 1 ) در منتهى الإرب گفته : « جهميّه فرقه ايست منسوب بجهم بن صفوان » . ( 2 ) اشاعره فرقه ايست بسيار معروف از أهل سنّت كه در مقابل معتزله واماميّه مىباشند .