جمال الدين محمد الخوانساري
19
شرح آقا جمال خوانسارى بر غرر الحكم ودرر الكلم ( فارسي )
مىشود كه طول زيادة بر آن است وهمين قدر كافى است در علم بعظمت آن بخلاف اين اگر همين طول مذكور شود كه از آن قدر عظمت عرض بهيچ وجه معلوم نمىشود وبعضي گفته اند كه : مراد بعرض قيمت است يعنى قيمت آن اگر فروخته شود بقدر قيمت همه آسمانها وزمين است اگر فروخته شوند وغرض از اين بيان بزرگى وجلالت قدر آن است . وبعضي اشكال كرده اند در اين آية كريمه بنا بر وجه أول يا دوم باين كه بهشت در آسمان است پس چگونه تواند بود كه : عرض آن بقدر آسمانها وزمين باشد وجواب گفتهاند كه : مراد ببودن بهشت در آسمان اين است كه در جهت آسمان است نه اين كه در ميان آسمان است وبنا بر اين ممكن است كه بالاى همه آسمانها باشد بعرض مذكور يا در آن سمت خارج از آسمانها باشد در جنب آنها وآنچه در بعضي روايات وارد شده كه : بهشت در آسمان چهارم است محمول شود بر اين كه در جنب آن است واتصالى بآن دارد چنانكه مىگويند كه در خانه ما باغي است يعنى متصل بآن ومىتواند بود كه چندين برابر آن باشد . وممكن است كه مراد بآسمانها هفت آسمان مشهور باشد يعنى آسمانهاى سبعهء سياره وبنا بر اين مىتواند بود كه در آسمان هشتم يا نهم باشد وبعضي گفته اند كه : بهشت الحال در آسمان است وحق تعالى در روز قيامت زياد خواهد كرد وسعت آن را بقدر وسعت آسمانها وزمين ومراد بآيهء كريمهء قدر آن است در آن روز واللّه تعالى يعلم ودر بعضي روايات وارد شده كه : از حضرت رسالت پناهى صلى اللّه عليه وآله پرسيدند كه : هرگاه بهشت عرض آن آسمانها وزمين باشد پس كجا ميباشد جهنم ؟ پس آن حضرت فرمود كه : سبحان اللّه هرگاه بيايد روز پس كجاست شب ؟ وصاحب مجمع البيان گفته كه : مراد اينست كه كسى كه قادر است بر اين كه شب را ببرد هر جا كه خواهد قادر است بر اين كه خلق كند جهنم را هر جا كه خواهد . وممكن است كه اشاره ، نيز باشد باين كه جهنم در زير زمين باشد چنانكه هرگاه در روى