( 1 ) تسامح مسلمانان در نوشتن ديوانها به غير عربى فرمانروايان اموى و عباسى ، در نگاشتن ديوانها به غير عربى تسامح مىورزيدند تا آنكه حجاج بن يوسف در خلافت عبد الملك بن مروان ديوانها را [ از فارسى ] به عربى برگرداند ، و در شام نيز به دستور خليفه ، ديوانها توسط سليمان بن سعيد كاتب از رومى به عربى نقل شد ، و سعيد ، توليت همهء ديوانهاى شام را يافت . « 1 » آورده‌اند كه تغيير ديوانهاى مصر از قبطى به عربى ، در زمان امارت عبد العزيز بن مروان بر مصر روى داد . « 2 » شهاب مرجانى در كتاب وفية الاسلاف « 3 » گويد : ديوان جبايات بعد از اسلام ، در عراق به فارسى و در شام به رومى بر حال خود باقى مانده بود و اهل ديوان از معاهدين ( اهل ذمّه ) ايرانى يا رومى بودند تا آنكه عبد الملك مروان بن سليمان بن سعيد دستور داد ديوان شام را به عربى برگرداند ، و او همه را از آغاز تا آن سال تكميل كرد . حجاج نيز به كاتب خويش صالح بن عبد الرحمن دستور داد ديوان عراق را از فارسى به عربى برگرداند . عربها در موضوع زبان تسامح داشتند و ديوانها را به زبان غالب و رايج در هر منطقه تدوين مىنمودند و از آنها شگفت‌تر اينكه ، سلسلهء موحدان مغرب ، تا كسى به زبان بربرى نمىتوانست خطبهء توحيد بخواند ، وى را به پيشنمازى و خطيبى نمىگماشتند . « 4 » تذكر : عربها بر اروپاييان در كشف رمز خطوط قديم ، سبقت دارند و به واسطهء كتب عربى است كه اروپاييان به اين درجه از معرفت لغات و خطوط كهن رسيده‌اند ؛ چنان كه در اواخر قرن سوم يا اوايل قرن چهارم ، احمد بن وحشيه نبطى ( درگذشته به سال 322 ) كتاب شوق المستهام الى معرفة رموز الاقلام را نوشت كه شامل صور تمام خطوط مستعمل ميان امتهاى قديم بود و همه را به لغت عربى ترجمه كرده ، به چنان روش آسانى قرار داد ، كه انواع نوشته‌ها را در چهار ساعت مىتوان ترجمه كرد . انگليسىها اين كتاب را 130 سال پيش [ دويست سال پيش از زمان ما ، يعنى در سال 1803 م ] ترجمه كرده ، مورد استفاده قرار داده‌اند . ( 2 ) در چه سنى جايز است نام كسى وارد ديوان شود ؟ ترمذى از عبد الله بن عمر روايت مىكند : در لشكرى كه پيغمبر ( ص ) از نظر مىگذرانيد ، چهارده‌ساله حضور يافتم ، حضرت مرا نپذيرفت . سال بعد پانزده‌ساله شدم و حضرت مرا پذيرفت . اين پانزده سالگى ، فرق صغير و كبير است و از پانزده سالگى ، براى مرد عطا مىنوشتند .

--> ( 1 ) . همان ، ص 423 . ( 2 ) . به نقل از : مخزومى ، المنهاج فى صنعة الخراج . ( 3 ) . شهاب مرجانى ، وفية الاسلاف و تحية الاخلاف ، ص 368 . ( 4 ) . ابن ابى زرع ، الانيس المطرب ، ص 45 ؛ ابن القاضى ، الجذوة ، ص 33 .