المهذب فى ما وقع فى القرآن من المعرب كه به ترتيب حروف معجم نگاشته ، و رسالهء ديگرى هم در اين موضوع دارد . ( 1 ) در شرح الانموذج روضى آورده است كه از آيهء « أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ » « 1 » و آيهء « وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ » « 2 » بر مىآيد كه پيغمبر ( ص ) همهء زبانها را مىدانست . اين مطلب در شرح البلقينى لمجلس لشيخ الشونى آمده و خفاجى در شرح الشفاء « 3 » بر آن افزوده كه : چون پيغمبر ( ص ) مبعوث بر همگان است ( بايد همهء زبانها را بداند ) . در صبح الاعشى از قول محمد بن عمر مدائنى نقل مىكند كه پيغمبر ( ص ) همهء لغتها را مىفهميد و از اين رو ، با سلمان به فارسى سخن گفت ( به روايت عكرمه از ابن عباس ) . اينكه پيغمبر ( ص ) به زيد بن ثابت فرمود خط سريانى و عبرى بياموزد ، براى آن است كه نوشتن بر پيغمبر ( ص ) حرام بود ؛ نه اينكه زيد را به آموختن آن زبانها امر فرموده باشد . ابن عبد السلام الناصرى در سفرنامهء بزرگ ، از قول محمد بن محمد بخارى نابلسى آورده : درست آن است كه پيغمبر ( ص ) به فارسى سخن گفته ، و اينكه صاحب قاموس در سفر السعادة اين مطلب را رد كرده ، مردود است . ( 2 ) شاعران پيغمبر ( ص ) در الاستيعاب از قول ابن سيرين آورده است : شاعران مسلمان حسان بن ثابت ، عبد الله بن رواحه و كعب بن مالك ؛ و شاعران مشرك عمرو بن عاص ، عبد الله بن زبعرى و ابو سفيان بن حارث بودند . ابن عبد البر آورده است از على ( ع ) خواستند كسانى را كه بر ضد مسلمانان هجو گفته‌اند ، هجو گويد : گفت . اگر پيغمبر ( ص ) اذن مىداد ، اين كار را مىكردم . از پيغمبر ( ص ) خواستند كه به على ( ع ) اذن دهد ، فرمود : « آنچه در اين باب مىخواهند ، نزد على ( ع ) نيست » . يا فرمود : « ليس فى ذلك هنالك » . سپس فرمود : چه چيزى مانع مىشود كسانى را كه با شمشير از پيغمبر ( ص ) دفاع كردند ، با زبان نيز دفاع كنند . ابن سيرين گويد : آنگاه سه تن از انصار يعنى حسان ، كعب بن مالك و عبد الله بن رواحه نامزد اين كار شدند و در حوادث و مناسبتها ، عيبهاى مشركان را به نظم كشيدند . عبد الله بن رواحه بت‌پرستى آنان را هجو نمود و اين بر مشركان كمتر اثر داشت ، و حسان و كعب جهات ديگر را هجو مىگفتند . اما مشركان بعدا كه مسلمان و دين‌شناس شدند ، دانستند آنچه عبد الله بن رواحه گفت ، دردناك‌تر بوده است .

--> ( 1 ) . سبأ ، 28 . ( 2 ) . ابراهيم ، 4 . ( 3 ) . خفاجى ، شرح الشفاء ، ج 1 ، ص 480 .