از اين كلمات چنين برمىآيد كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله مىفرمايد : بدان سان كه شتر حرون را عقال كنند و بند بر زانو نهند ، عقل عقال جهل باشد . همانا خداوند عقل را بيافريد و فرمان داد كه : نزديك شو ، فرمان پذيرفت ، پس فرمود دور شو ، اطاعت كرد . آنگاه فرمود : سوگند به عزّت و جلال خود ياد مىكنم خلقى بزرگتر از تو نيافريدم ، و اطوع از تو خلق نكردم ، به تو ظهور دادم آفرينش را و با تو برمىگردانم ، و با تو اجر و ثواب مىدهم و به معرض عقاب درمىآورم . آنگاه پيغمبر فرمود : منشعب مىشود از عقل حلم ، و از حلم علم و از علم رشد و از رشد عفاف ، و از عفاف صيانت و از صيانت حيا ، و از حيا رزانة « 1 » و از رزانة مداومت بر خير ، و از مداومت بر خير كراهت از شرّ ، و از كراهت شرّ طاعت ناصح ، و هر يك از اين اصناف ده‌گانه را كه شمرده شد انواع ده‌گانه است بدين سان كه مرقوم مىشود . نخستين : حلم است ، پس كارهاى نيكو و مصاحبت با نيكان ، و رستن از رذالت و بيرون شدن از خساست . و خواستارى خيرات و ادراك معالى درجات و صفت عفو و سرمايه تمهّل « 2 » و متّصف شدن به نيكوئى ، و كناره جستن از بيهوده‌گوئى ، اين همه از زايش حلم مرد ، خرد را پيرايش گردد . و دويم : علم است و آن به شرط فقر غناست ، و در عين امساك عطا در كمال لينت مهابت است و در تمام سقم سلامت به معنى قربت دارد ، اگر چه به صورت دور باشد ، و همه آزرم « 3 » جوى كند اگر چه به گفتار مردم آزار باشد ، مقام رفعت دهد اگر چه پست بود ، و شرف افزايد اگر چه پست باشد ، و همه دانش و حكمت است و همه كرامت و مكانت . اين است بهرهء عاقل از علم . نيكو آن كس كه عاقل و عالم شد . سيم : رشد است ، و از رشد حاصل مىگردد : استقامت و هدايت و

--> ( 1 ) . رزانة : وقار ، سكينه . ( 2 ) . تمهّل : رفق و مدارا . ( 3 ) . آزرم : حيا و شرم .