و تنها جهل و حيرت و گمراهى به چشم مىخورد و آنچه كه مورد استشهاد اين عده قرار گرفته ، اقداماتى است كه اسلام براى محو بىسوادى انجام داده است . ( 1 ) اما اولويتى كه در مورد صاحبان ثروت و قدرت در كسب علم ذكر شده است ؛ با توجه به گفته‌هاى ابن خلدون ؛ استدلال باطلى است و اما در مورد تعداد كاتبان وحى ؛ علامه سيد ابو الفضل مير محمدى در كتاب ارزشمند تاريخ و علوم قرآن تعداد زيادى از آنها را تكذيب و ردّ كرده است . در اينجا نبايد ذكر اين نكته را فراموش كنيم كه بىسوادى آنها باعث تقويت حافظهء ممتاز آنها شده بود و بسيارى از آنها به حافظان قرآن و احاديث رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله تبديل شدند . لكن سطح پايين فرهنگى آنها باعث شده بود كه در برابر اهل كتاب عموما و در مورد يهود خصوصا ، يك شاگرد در مقابل معلم خويش باشند و اهل كتاب بر آنها سيطرهء فكرى داشته باشند و همين مسأله آثار خويش را در اخبار راويانشان باقى گذاشته و از اين رو طبرى مىگويد : « از بعضى از اهل علم از اهل كتاب اوّل » ، يعنى تورات و تلمود . ( 2 ) غيرت يا حميّت جاهليت همانطور كه سعى كرده‌اند تا جاهليت را به معناى غضب بگيرند ، نه به معناى عدم علم و معرفت ، همچنين سعى كرده‌اند كه حميّت جاهليت را كه در قرآن به عنوان يك صفت مذموم ذكر گرديده به عنوان يك صفت ممتاز براى اعراب قبل از اسلام جلوه دهند و براى اين كار وصف جاهليت را از حميّت برداشته و به جاى آن كلمهء غيرت را گذاشته‌اند . در حقيقت حميّت يا همان تعصب جاهلى يك صفت مذموم است ؛ زيرا تنها پيروزى قبيله و خويشان خود را در نظر دارد و كمك و يارى هر فرد بايد براى قوم و عشيره خود باشد ، خواه ظالم باشد يا مظلوم . حتى شاعر ، آنها را به داشتن اين صفت مدح مىكند : لا يسألون اخاهم حين يندبهم * فى النائبات على ما قال برهانا « 1 » ( 3 ) در مقابل ، قبيله از افراد وابسته به خويش به ازاى هر جرم و جنايتى كه مرتكب مىشوند ؛ حمايت مىكند و از او در مقابل هر خطرى كه وى را تهديد كند ، پشتيبانى مىنمايد و اين نتيجهء

--> ( 1 ) . شاعر اين شعر قريط بن اينف از شعراى جاهليت است ؛ چنان كه در شرح ديوان الحماسهء مرزوقى ، ص 27 ، 29 آمده است و معناى آن اين است : به هنگامى كه برادرشان آنها را به كمك فرا مىخواند ، بدون هيچ پرس‌وجويى و بىدرنگ به كمك وى مىشتابند .