الشيخ محمد هادي اليوسفي الغروي ( مترجم : حسينعلى عربى )
28
موسوعة التاريخ الإسلامي ( تاريخ تحقيقى اسلام ) ( فارسي )
صاحبان سيره متمايز مىكند ، اين است كه داراى روش تاريخ نگارى فنّى و علمى بوده است ، براى همين مىبينيم كه واقدى بيش از مورخان متقدم به مرتب كردن حوادث مختلف به روش منطقى و خدشهناپذير پرداخته است . براى مثال وى غزوهها را با ذكر تعداد زيادى از راويان كه اخبار آن را براى او نقل كردهاند ؛ شروع مىكند . پس از ذكر سلسله سند ، هر يك از غزوهها را به طور جداگانه و با تعيين تاريخ دقيق آن و در اغلب موارد ، موقعيت جغرافيايى غزوه را هم مشخص مىكند . آنگاه جنگهايى را كه پيامبر اسلام در آن شركت كرده است بر مىشمارد و كسانى را كه پيامبر آنها را در اثناى جنگ ، جانشين خويش در مدينه قرار مىداده ، نام مىبرد و در پايان ، شعار مسلمانان در ميدان جنگ را ذكر مىكند . علاوه بر اين موارد ، او تمام جنگها را با اسلوب ثابتى توصيف مىكند ، يعنى در ابتدا نام جنگ و سپس تاريخ و فرماندهء آن را اعلام مىكند . ( 1 ) بسيارى از اوقات واقدى ، واقعه را با سندهاى جامع آن نقل مىكند ؛ يعنى تمام رجال و اسناد را در متن واحدى جمعآورى مىكند و اگر در مورد جنگى آيههايى نازل شده است ، آنها را همراه با تفسيرش در پايان اخبار مربوط به آن جنگ ذكر مىكند و نام شهيدانى را كه در غزوههاى مهم به شهادت رسيدهاند را نيز مىآورد . شرح مفصل موقعيتهاى جغرافيايى نشان مىدهد كه وى تلاش فراوانى براى شناخت دقايق و نكات مهم اخبارى كه آنها را در طى مسافرتهايش به شرق و غرب عالم به دست آورده ، مبذول داشته است . » « 1 » خطيب بغدادى در تاريخ بغداد و ابن سيد الناس در عيون الاثر « 2 » از قول واقدى نقل مىكنند : « به هيچ يك از فرزندان صحابه يا شهدا يا موالى آنها برخورد نكردم مگر اين كه از او در مورد محل و كيفيت شهادت شهيدشان سؤال كردم . اگر او اطلاعاتى به من مىداد ، به محل شهادت مىرفتم و آن را مورد بررسى قرار مىدادم . من از هيچ جنگى آگاهى نيافتم ، مگر اين كه موقعيت آن را از نزديك مورد بررسى قرار دادم و حتى به « مريسيع » رفتم تا آن را از نزديك بررسى كنيم . از هارون غروى روايت كردهاند كه گفت : « واقدى را در مكّه ديدم در حالى كه مشك آبى در دست داشت . به او گفتم : كجا مىروى ؟ گفت : مىخواهم به حنين بروم تا محل وقوع جنگ را از نزديك ببينم . »
--> ( 1 ) . مقدمهء محقق بر مغازى ، ج 1 ، ص 31 . ( 2 ) . تاريخ بغداد ، ج 3 ، ص 6 و عيون الاثر ، ج 1 ، ص 18 .