گسترده و دراز مدت داشت ، زيرا باب كشت و كشتار بر سر آن گشوده شد . اميرالمؤمنين على عليه السلام [ كه اين موضوع را پيش‌بينى مىكرد ] او را نصيحت كرد و از نتايج چنين قتلى برحذر داشت و فرمود : « تو را به خدا سوگند كارى مكن كه نخستين پيشواى مقتول اين امّت باشى ، زيرا گفته مىشود كه در ميان اين امّت پيشوايى به قتل مىرسد كه با كشتن او باب كشت و كشتار تا روز قيامت گشوده مىشود و امور دين بر سر قتل او مشتبه و فتنه‌ها انگيخته مىشود ، در نتيجه مردم حق و باطل را از هم باز نمىشناسند و سخت در آن فتنه غوطه‌ور مىشوند و آشفتگى سراسر زندگيشان را فرا مىگيرد . » « 1 » در عمل نيز چنين شد و خونخواهى عثمان دستاويز اهل جمل گرديد كه با بيعت شكنى و خروج بر اميرمؤمنان على عليه السلام ، بخشى از امّت اسلامى را بدين وسيله گمراه كردند . امور را بر مردم مشتبه ساختند و فتنه انگيختند تا آن كه جنگ جمل برپا شد . مسلمانان براى نخستين بار به جان هم افتادند و اين جنگ در پايان به شكست سپاه عايشه ، طلحه و زبير كه در تشويق به كشتن عثمان نقش بسيارى داشتند ، انجاميد . اما معاويه كه به طور عمد دربارهء عثمان كوتاهى ورزيد ، « 2 » در مدعاى خود ، با اين دستاويز ، گوى سبقت را از اهل جمل هم ربود ، تا آن‌جا كه بخش بزرگى از امّت را گمراه كرد و امور را چنان بر آنها مشتبه ساخت كه در جنگ صفين ، بسيار قاطع و محكم در مقابل على عليه السلام ايستادند . صفين جنگى بود كه هر دو طرف را در آستانه نابودى كامل قرار داد ؛ و بدترين پيامدها را در تاريخ زندگى امّت اسلامى تا به امروز بر جاى نهاد . 3 - ضعف معنوى و روحى امّت استمرار يافتن ضعف روحى امّت اسلامى نيز در اين‌جا به خوبى مشاهده مىشود . زيرا عثمان علاوه بر انحراف ، حتى از روش ابوبكر و عمر ، شمارى از بزرگان صحابه مثل ابوذر ، عمار ياسر و عبدالله مسعود را تنها به جرم اين كه وى را به معروف امر و از منكر نهى كرده‌اند به شدت سركوب كرد و امّت اسلامى در طول اين مدت ، حتى در مدينه با وجود صحابه فراوانى كه در آن‌جا حضور داشتند ، براى جلوگيرى از ستمى كه به آنان مىرسيد ، يا دست كم ابراز نارضايتى از اين كار ، كوچكترين اقدامى نكردند .

--> ( 1 ) - نهج البلاغه ، صبحى صالح ، ص 235 ، خطبه شماره 164 . ( 2 ) - ر . ك . تاريخ الطبرى ، مؤسسة الاعلمى ، بيروت ، لبنان ، ج 3 ، ص 402 ؛ الكامل فى التاريخ ، ج 3 ، ص 170 .