بارى رشد مورد نظر معاويه اين است : فراهم آوردن همهء عوامل دوام و بقاى حكومت اموى و استمرار پيامدهاى گمراهى آن بر زمين ! توضيح مطلب اين كه ، معاويه با پختگى كامل ، تجربه طولانى و زيركى بىمانندش مىدانست كه استمرار موفقيت تلاش‌هاى جريان نفاق كه موجب پيدايش حكومت جاهلى اموى در پوشش اسلام شد ، چنين اقتضا مىكرد كه پس از او نيز حكمرانى زيرك بر سر كار آيد كه به ايمان و حكمت و بردبارى تظاهر كند و مرتكب حماقت‌هايى كه موجب رسوايى روش پنهان شدن در لباس دين مىشود نگردد ؛ و نيرنگ تا به آن‌جا استمرار يابد كه از دين جز نامى و از قرآن جز ظاهرى و از شريعت جز آنچه با آيين اموى سازگار است باقى نماند . . . اين است رشد مورد نظر معاويه ! معاويه مىدانست كه اين شرايط در يزيد يافت نمىشود ، بلكه او چنان بى بند و بار و نادان و رسواست كه براى انهدام آنچه جريان نفاق در طول پنجاه سال پس از پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم بنا كرده ، كافى است . اما از آن‌جا كه هم خود و هم يزيد را ، به عنوان امتداد وجودى و نَسبىاش ، دوست مىداشت ، بر جانشينى وى پاى فشرد ؛ و اين است معناى تعارض مورد نظر معاويه در جمله : اگر تمايل من به يزيد نبود راه هدايت خويش را در مىيافتم . به نظر مىرسد معاويه پنداشت كه چنانچه جزئيات همه امور را به يزيد وصيت كند و اشخاصى كاردان اطرافش باشند تا او را از ارتكاب حماقتى بزرگ و جبران‌ناپذير ، باز دارند ، نقاط ضعف شخصيت وى قابل اصلاح است . از اين رو مهم‌ترين وصيت معاويه به پسرش ، يزيد ، همان سفارشى است كه چگونگى رفتار با سران مخالفان را برايش ترسيم كرده و مىگويد : اهل حجاز را مورد عنايت قرارده كه اينان اصل تواند ، هر كس از آنان نزد تو آمد گرامىاش بدار و به غايبانشان رسيدگى كن . به اهل عراق نيز توجّه داشته باش ؛ و اگر از تو خواستند كه هر روز كارگزارشان را عزل كنى ، چنين كن ، زيرا عزل يك عامل در نزد من محبوب‌تر از آن است كه صد هزار شمشير بر روى تو كشيده شود . به اهل شام هم نظر مرحمت داشته باش ، اينان بايد همدم و دمساز تو باشند و اگر از دشمنان گزندى رسد از آنان يارى بجوى