و براى نشان دادن هر چه بيش‌تر وفادارى خود نسبت به هيأت حاكمه همهء نفوذ و نبوغ خويش را در اين راه به كار مىبستند . تقسيم شدن سرهاى شهيدان كربلا ميان قبايل ، خود دليل روشنى بر حالت ذلت‌بارى است كه قبايل عرب در نتيجه رقابت و كشت و كشتار و فخرفروشى جاهلى نسبت به يكديگر ، بدان دچار گشتند . يعنى درست همان ضد ارزش‌هايى كه اسلام آن‌ها را مدفون ساخته بود ، پس‌از سقيفه روز به روز بزرگ‌تر مىشد . 6 - ضعف معنوى و روحى امّت در نتيجه مجموع سياست‌هاى گمراه كننده معاويه در سطوح گوناگون فكرى ، اجتماعى ، سياسى و معنوى ، امّت اسلامى به نهايت درجه پستى رسيد . دنيادوستى و ناخشنودى از مرگ سراسر وجودشان را فرا گرفت ؛ و سستىاى كه از روز سقيفه در روحشان آغاز به رسوخ كرده بود ، تا به آن‌جا پيش رفت‌كه آنان را از يارى همهء جريان‌هاى حق‌طلبانه بازداشت . اخلاقيات مردم چنان بد شد كه مردان خوشنام قبايل بىهيچ توجهى به پارسايى و پرهيزگارى ، دين خود را به صراحت به دنياى معاويه مىفروختند . نقل شده است كه گروهى از اشراف عرب نزد معاويه رفتند . او به هر كدامشان صد هزار درهم بخشيد ، بجز حُتات - عموى مرزدق - ، كه هفتاد هزار جايزه گرفت . حتات چون اين را دانست با عصبانيت رو به معاويه كرد و گفت : مرا در ميان بنى تميم رسوا ساختى . حسب و نسبم كه روشن است ، آيا سالمند نيستم ؟ آيا قبيله‌ام از من فرمان نمىبرند ! ؟ گفت : چرا . گفت : پس چرا به من كم‌تر از ديگران بخشيدى و به دشمنانت بيش از دوستانت دادى ؟ گفت : من دين مردم را از آنان خريدم و تو را به دينت و نظرت دربارهء عثمان وانهادم ( وى طرفدار عثمان بود ) . گفت : بيا و دين مرا هم خريدارى كن . آن‌گاه معاويه دستور داد تا به او جايزه كامل دادند . . . « 1 » فرصت‌طلبى و سودپرستى ميان مردم رواج يافت ، همهء تلاش آنان سالوس و

--> ( 1 ) - الكامل فى التاريخ ، ج 3 ، ص 468 .