زير نفوذ آن دو فرمانرواى بزرگ ، نامه نوشت . تنى چند از آنان ، دعوت وى را پذيرفتند و رستگار شدند و برخى نپذيرفتند و تباه گشتند . ( 1 ) نگرنده در فصل ويژهء قبيله‌هاى تازى ، در خواهد يافت كه خواستهء پيامبر خدا ( ص ) از اين نوشته‌ها ، آن بوده است كه اين قبيله‌ها را از قريش جدا سازد و در پى بىآن ، به مدد قبيله‌هاى پيرو اسلام يا هم پيمان با مسلمانان ، مكه را در ميان گيرد . از اين رو ، نخستين رفتار سياسى كه پيامبر اسلام ( ص ) پس از هجرت در پيش گرفت ، هم‌پيمانى با قبيله‌هايى چون : جهينه ، ضمره و غفار بود كه در ميان مدينه و كرانهء دريا بر سر راه سفر تابستانى قريش ، به شام و مصر ، به سر مىبردند . پيامبر ( ص ) به يارى اين قبيله‌هاى هم پيمان خود ، آن راه را بست . سپس با قبيله‌هاى : خزاعه و أسلم و مردمانى ديگر كه در پيرامون مكه زندگى مىكردند ، پيمان بست . بدين سبب ، قريش بناچار با مسلمانان ، به كارزار پرداخته سر انجام شكست خوردند و به فرمان اسلام گردن نهادند . ما همهء اين پيمان‌نامه‌ها را كه با اين قبيله‌ها در ارتباط بوده‌اند ، به ترتيب رويدادها ، گردهم آورده‌ايم . پس از آن ، به نامه‌هايى پرداخته‌ايم كه در زمان از دين برگشتن ( ردّه ) مردم يمن و يمامه ، پيامبر ( ص ) آنها را براى كارگزاران خود ، فرستاده بوده است . نيز برخى از فرمانهاى مفصل أبو بكر را كه در اين زمان نوشته بوده ، بر آنها افزوده‌ايم . آنگاه كه پيامبر خدا ( ص ) در پايان سال دهم هجرى ، آخرين حجّ خود را به انجام رسانيد ، در عرفه ، بر بالاى كوه رحمت ، خطبهء مشهور خود را خواند . وى در آن خطبه ، حقوق پيروان اسلام و واجبات بنيادين ايشان را بر شمرد . از هيچ موضوع داراى اهميتى چشم نپوشيد . در پى بىآن ، خداوند با آيهء « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ . . . » « 11 » ( امروز آيين شما را به كمال رسانيدم و نعمت خويش را در حق شما به پايان بردم و خرسند گشتم كه اسلام ، دين شما باشد ) ، مسلمانان را مژده داد . اين خطبهء گرانمايهء پربار را در پايان پيمان نامه‌هاى دوران پيامبر ( ص ) ، بر آنها افزوديم . ( 2 ) بخش دوم ، دوران خلافت راشدين است و ما اسناد مربوط به آن را در دو بخش آورده‌ايم . فصلى دربارهء روم و فصلى دربارهء ايران ؛ گواينكه در اينجا خواننده ، بسيارى از سندهايى را كه واقدى و أزدى در كشورگشاييها آورده‌اند ، نمىبيند . ما به اين دليل كه آن نوشته‌ها در اينجا به كار نمىآمدند ، از آوردن آنها ، خوددارى كرديم . چنان كه از آوردن آنچه در كتابهاى معتبر نيافتيم ، نيز چشم پوشيديم . شايد ما از اين رهگذر ، كار را بر كسانى كه پس از ما به دنبال اين موضوع بروند ، آسان كرده باشيم . ما در اينجا تنها براى آنكه هدف كامل و روشن گردد ، از دوران خلفاى راشدين ، سخن گفته‌ايم . اين اسناد ، موضوعهاى زير را در بر مىگيرند : 1 . پيمان نامه‌هاى جديد ، يا تجديد پيمان نامه‌هاى گذشته ،

--> ( 11 ) . سورهء مائده / 3 . - م .