نبوده است . 1 . عبد اللّه بن مسلم بن قتيبه يكى از نخستين نويسندگانى است كه در كتاب خود ، از عبد اللّه بن سبأ ( ابن السّوداء ) ، ياد مىكند . ابن قتيبه مىنويسد : ابن سبأ يكى از نخستين كافران رافضى بود كه على ( ع ) را پروردگار جهانيان دانست و سرانجام ، على و يارانش او را در آتش سوختند ( المعارف ص 622 ) . به باور دكتر طه حسين ، دربارهء تلاشهاى ابن سبأ براى بر افروختن آتش آشوبها نسبت به حكومت عثمان بن عفّان ، غلوّ بسيار شده است . زيرا به نظر وى - كه به راستى درست مىنمايد - اين يهودى نو مسلمان كه براى دستيابى به خواسته‌هاى ناپاك خود ، به اسلام روى آورده بود ، ناچيزتر از آن بود كه بتواند جامعهء اسلامى و مسلمانان ، آن هم مردان بزرگى چون أبو ذرّ غفارى را بازيچهء هدفهاى خويش سازد ( الفتنة الكبرى 1 / 131 - 137 ) . - م . 2 . عبد اللّه بن سعد بن ابى سرح پيش از آنكه به اسلام روى آورد ، در مكّه يكى از كسانى بود كه در آزار پيامبر ( ص ) ، سخت مىكوشيدند . پس از مسلمان شدن نيز با آنكه كاتب پيامبر ( ص ) بود ، همچنان با ناباورى و نفاق به سر مىبرد . وى همان كس است كه گفت : « . . . سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ » ( أنعام / 93 ) ، يعنى من ، مانند آنچه را خدا فرو فرستاده است ، فرو خواهم فرستاد . در روز فتح مكه ، پيامبر خدا ( ص ) ، خون او را هدر كرد ؛ ولى سپس چون او برادر رضاعى عثمان بود ، با درخواست مصرّانه و شفاعت عثمان ، پيامبر خدا ( ص ) او را بخشيد . با اين حال ، عثمان او را به كارگزارى خود ، به مصر فرستاد . بىشك رفتار عبد اللّه بن سعد بن ابى سرح با مردم مصر نيز پسنديده نبوده است . ( أنساب الأشراف ، بلاذرى ، چاپ قاسم رجب ، بغداد ، ج 5 / 26 ، 49 ؛ المعارف ، ابن قتيبه ص 300 - 301 ؛ الفتنة الكبرى ، طه حسين 1 / 124 - 125 ) . - م . 3 . متن « بحديدة » ، زمخشرى مىنويسد : « حديد : تيغ تيز » ( پيشرو ادب 1 / 410 ) . - م . 4 . پيداست كه مخالفان محمّد بن ابى بكر ، او را اين گونه مىناميده‌اند ، و گرنه او يكى از مسلمانان پاك و از ياران امير المؤمنين على ( ع ) بود كه به علّت شايستگى و ايمان نيرومندش ، على ( ع ) او را به كارگزارى خويش در مصر ، برگزيد و سر انجام به دست عمّال بنى اميه ، به شهادت رسيد . - م . 5 . أبو يعقوب إسحاق بن أبى الحسن معروف به ابن راهويه ، محدّث و فقيه ، يكى از پيشوايان اسلامى بود . احمد بن حنبل دربارهء او گفته است : در فقه ، كسى داناتر از اسحاق ، از پل بغداد عبور نكرده است . وى به حجاز ، عراق ، يمن و شام ، آمد و شد داشت . او در سال 238 ه در نيشابور درگذشت ( وفيات الأعيان 1 / 179 ) . - م . 6 . اين معنى از آيهء 33 سورهء مائده « . . . أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ » گرفته شده است . - م . 7 . از اينجا به بعد تا پايان مطلب ، متن ابن عربى ، بىهيچ كم و بيش ، همان متن پيشين ابن حجر است . - م . 8 . جلال الدّين عبد الرّحمن بن ابى بكر سيوطى ، امام ، حافظ ، اديب و مورّخ ، يكى از بزرگترين دانشمندان اسلامى است كه داراى 600 اثر اسلامى در علوم قرآنى ، احاديث ، تفسير ، نحو ، علوم لغت ، تاريخ . . . است . وى از سنّ چهل سالگى به بعد تا پايان عمر پربار خويش ، از مردم كناره گرفت و سر گرم نوشتن شد و تا سال 911 ه كه سال مرگ اوست ، همچنان به كار نوشتن و تأليف ادامه داد . ( تاريخ آداب اللّغة ، جرجى زيدان 3 / 228 - 233 ؛ الأعلام ، زركلى 4 / 71 - 72 ) . - م .