( 1 ) 364 پاسخ عمرو [ به عمر ] در وصف مصر . نخبة الدّهر ، ص 109 - 110 ( روايت اين كتاب در چند جا افتادگى دارد ) . التّراتيب الإداريّة ، كتّانى 2 / 266 - 67 ( به نقل از النّجوم الزّهرة ، ابو المحاسن 1 / 32 - 33 . ) عمرو بن عاص در پاسخ عمر ، نامه‌اى به وى نوشت : به نام خداوند بخشايندهء بخشايشگر امّا بعد : اى امير مؤمنان ! سرزمين مصر ، خاكى تيره‌گون و علفزارى سر سبز است و در ميان دو كوه قرار دارد . كوهى از ريگى كه چون شكم اسب لاغر ميان و پشت شتر كوهان بريده ، هموار است . خوراك مردم آن ، از أسوان تا بيابان منشأ به دست مىآيد . رودى از ميان مصر مىگذرد كه بامدادان و شامگاهانش بركت‌زا و شادىافزاست . بسان جريان خورشيد و ماه ، با فزونى و كاستى روان است . در زمانى از سال ، چشمه‌ساران و مخازن آنها كه براى پيوستن به آن ، مسخّر و فرمانبر اويند ، بدان روى مىآورند . تا آنكه آب آن بسيار گشته به سختى مىخروشد و موجهاى توفندهء آن ، بالا مىرود ؛ به گونه‌اى كه رفتن از شهرى به شهرى ديگر ، جز به كمك قايقهاى سبك يا كشتيهاى كوچكى كه در ميان ريسمانها ، بسان دسته‌هاى پرندگان يا شتران نيلگون به چشم مىخورند ، انجام شدنى نيست . پس از سپرى گشتن آن زمان ، آب نيل به حالت پيش از جوشش و فزونى سرشار خويش ، بازمىگردد . سپس نهفته‌هاى درون آن آشكار مىگردد و به دنبال آن ، رنجبران و مزدورانى كه بر پيمان خويش استوارند و براى ديگران رنج مىبرند و خود از دسترنج خويش ، بهره‌اى ندارند ، دل زمين و بلنديهاى آن را مىشكافند و به اميد آنكه خداوند ، از بهره‌اى كامل برخوردارشان سازد ، در آن تخم مىپاشند . تا آنكه دانه‌ها مىرويند و در بالا آمدن بر يكديگر پيشى مىگيرند و از شيارهاى زمين ، سر بر مىآورند . خداوند از بالا با شبنم و از زير ، با رطوبت خاك سيرابش مىسازد . گاهى ابرى تيره پديدار مىگردد و زمانى ابرى به چشم نمىخورد . اى امير مؤمنان ! در اين روزگار ما ، اندك آن ، بسيار و خير آن فراوان است . با آنكه اين سرزمين ، بيابانى تيره است ، دريايى نيلگون نيز هست ؛ و با آنكه پرنيانى سبزفام است ، ديبايى پرنگار نيز هست . نيز با آنكه مرواريدى سپيد است ، جامه‌اى نوين و سياه رنگ نيز هست . « خداوند ، بهترين آفرينندگان بس بلند پايه است ( 1 ) » . در مصر ، سه گونه آيين حكم‌فرماست كه سامانبخش زندگى مردم آن است : نخست آنكه سخن رئيس آن به زيان شخص فرودست ، پذيرفته نمىگردد . دوم : ماليات را مىستانند و در راه آباد ساختن كانالها و پلهاى آن ، به كار مىگيرند . سوم : خراج هرگونه فراورده را ( )