« اما بعد » مىنوشتند ؛ ولى امروز شمارى از نويسندگان ، آن را در رسائل خود نمىآورند . به گمان من ، از آن زمان كه ابن قرّيّه به حجّاج بن يوسف گفت : يكى از عيبهاى تو در سخنورى ، بسيار به كار بردن امّا بعد است ، از آن پس ديگر ، نويسندگان و دبيران به نوشتن آن در نوشته‌هاى خود ، روى نمىآورند . با آنكه مفسران قرآن ، در تفسير آيهء « وَ آتَيْناهُ الْحِكْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطابِ » ، گفته‌اند كه منظور از « فصل الخطاب » ، به كار بردن « امّا بعد » است ، با اين همه ، امروز ( زمان ابو هلال ) ، آوردن و نياوردن آن در نوشته‌ها ، يكسان است « 68 » . كتّانى مىنويسد : بخارى در باب اما بعد آورده است كه : سر فصلهاى بيشتر نامه‌هاى پيامبر ( ص ) ، با امّا بعد ، آغاز مىشده است . « 69 » گاه حتّى در يك نامهء كوتاه چند سطرى ، دو سه بار و گاهى چهار بار از امّا بعد ، استفاده شده است . در نامهء پيامبر ( ص ) به مردم هگر ( هجر : بحرين ) كه از چهار بند كوتاه ، پديد آمده ، چهار بار ، امّا بعد به كار رفته است ؛ در آغاز هر بند ، يك بار « 70 » . در برخى از نامه‌هاى پيامبر خدا ، به جاى امّا بعد ، « و بعد » مخفّف « امّا بعد » ، به چشم مىخورد « 71 » . ولى گاه حتى در نامه‌هاى به نسبت بلند نيز ، امّا بعد ، نيامده است « 72 » . متن نامه‌هاى پيامبر ( ص ) ، كوتاه و ساده و بىپيرايه است . تنها ، منظور پيامبر ( ص ) ، آن هم در قالب جمله‌هايى كوتاه ، بيان شده است . مىتوان با استفاده از اين ويژگيها ، نامه‌هاى بر ساخته و منسوب به پيامبر ( ص ) را ، از نامه‌هاى درست و اصيل وى ، بازشناخت ؛ نامه‌هاى بر ساخته‌اى ، مانند پيمان نامه‌هاى ( 96 و 97 ) كه ترسايان مدعىاند كه پيامبر اسلام ( ص ) آنها را براى ترسايان نجران نوشته است . بلندترين نامه يا پيمان‌نامه‌اى كه از پيامبر ( ص ) بر جاى مانده ، پيمان‌نامهء مدينه است ( ش 1 ) . در متن برخى از اين نامه‌ها ، براى از ميان بردن هر گونه ابهام ، و نيز برابر شيوهء نامه‌ها و پيمان‌نامه‌هاى آن روز عربستان ، يك عبارت يا يك جمله ، چند بار تكرار شده است . اين كار در متن پيمان نامهء مدينه ، به روشنى ديده مىشود « 73 » . جنس نامه‌ها : پيامبر خدا ( ص ) نامه‌هاى خود را بر روى پوست دباغى شده و پرورده ، مىنوشت . به همين سبب ، از يك برگ نامه ، چندين بار استفاده مىشده است . نوشتهء آن را پاك مىكردند و بار ديگر بر روى

--> ( 68 ) . كتاب الصّناعتين ، ص 165 . ( 69 ) . التّراتيب الإداريّة ، 1 / 142 . ( 70 ) . كتاب الأموال ، أبو عبيد ص 287 ؛ مجموعة الوثائق . . . ( ش 60 ) . ( 71 ) . التراتيب الإدارية 1 / 141 . ( 72 ) . كتاب الأموال ص 276 ؛ مجموعة الوثائق . . . ( ش 81 ) . ( 73 ) . بنگريد : بندهاى 26 تا 31 از پيمان نامهء مدينه ( ش 1 ) ؛ نيز بندهاى : 25 و 31 ، از همين پيمان‌نامه .