( 1 ) 102 پيمان عمر با ترسايان مدائن و پارس ، به گمان مسيحيان آباء شرقى تاريخ نسطوريان ( در مجموعهء نوشته‌هاى آباء شرقيين ] Patrologia orientalis [ ، ج 13 ص 620 - 623 ) . به دليل پيوند استوارى كه ميان اين پيمان و پيمانهاى 96 و 97 هست ، اين نوشته را در اينجا آورديم . أبو بكر درگذشت و پس از وى عمر بن خطّاب ، كار جانشينى پيامبر ( ص ) را عهده‌دار گشت . سرزمينها گشوده شد و هماهنگ با توان مردم آنها ، خراج بر قرار گشت ؛ و اين وضع تا روزگار معاوية بن ابى سفيان ، بر جاى ماند . ايشوعيب جاثليق با عمر ديدار كرد و دربارهء ترسايان با وى سخن گفت . عمر ، پيمان نامه‌اى به متن زير براى وى نوشت : اين نوشته‌اى است از سوى بندهء خدا عمر بن خطّاب فرمانرواى مؤمنان ، براى مردم مدائن و بهرسير ( به از اردشير ) و براى جاثليق و كشيشان و خدمتگزاران بزرگ ( 1 ) كليساهاى آن شهرها . اين پيمانى است لازم الاتّباع ، و نامه‌اى سر گشاده و سنت و رفتار و زنهار نامه‌اى است كه دربارهء ترسايان به كار گرفته خواهد شد . از اين رو هر كس بر آن استوار ماند ، بر اسلام خويش پايدار و شايستهء موهبتهاى آن خواهد بود ؛ و هر كس از پيروان اسلام - پادشاه و جز پادشاه - آن را تباه سازد و پيمان خود را در هم شكند ، با آن بستيزد و از حدود اين فرمان پا فراتر نهد ، در واقع ، پيمان خدا را ناديده گرفته و پناه و زنهار وى را خوار داشته است . اما بعد : من ، جانها ، داراييها و كسانى را كه زير سرپرستى شما هستند و نيز مردان شما را ( 2 ) از هر گزندى ، در پناه و پيمان خدا و پيمبران و فرستادگان و برگزيدگان و دوستان وى از ميان مسلمانان و نيز در پناه خويشتن نهادم . نيز من خود را متعهد ساخته‌ام كه با نيروى خود و پيروان و يارانم و آنان كه از هستى اسلام دفاع مىكنند ، به پشتيبانى از شما برخيزم و هر دشمنى را كه آهنگ آزار من و شما كند ، از شما دور سازم . من وظيفه دارم كه شما را از هر رنجى كه پيكار گران راه خدا ، از رهگذر پذيرفتن هزينه‌هاى جنگى و به يغما رفتن داراييشان گرفتار آن مىگردند ، دور نگاه دارم . از اين رو ، شما ناخواسته به هيچ يك از اين كارها وادار نخواهيد گشت . هيچ يك از اسقفها و نه هيچ كدام از سران شما ، از مقام خويش بر كنار نخواهند گشت . هيچ يك از پرستشگاههاى شما ويران نمىگردند و هيچ يك از ساختمانهاى شما ، جزو ساختمان مسجد يا خانه‌هاى مسلمانان نخواهد شد . در گسترهء زمين ، هيچ‌كس متعرض رهگذران شما نخواهد گشت . كسى شما را وادار به بسيج براى پيكار با دشمن مسلمانان نخواهد كرد . بر پايهء مفاد آيهء « لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ . . . » « هيچ گونه اجبارى در پذيرفتن دين نيست ؛ زيرا كه راه راست و خردپسند ، از گمراهى روشن گشته